آدم علیه السلام و غدیر

حضرت آدم علیه‌السلام، یا آدم ابوالبشر با القاب ابوالبشر، خلیفة الله، ابوالوری، صفی الله، ابومحمد و معلم الاسماء، نخستین انسانی که خداوند خلق کرده و نخستین پیامبر الهی و اولین خلیفه خدا بر روی زمین بود. او و همسرش حضرت حوا، پدر و مادر همه انسان‌ها هستند. ایشان و حضرت حوا در بهشت بودند و به امر الهی از خودن درخت ممنوعه نهی شده بودند، ولی با وسوسه شیطان، به سبب خودن آن، از بهشت رانده شدند. قرآن کریم در سوره‌های مختلف به داستان حضرت آدم، خلقت او، سجده فرشتگان بر او و اخراج وی از بهشت اشاره دارد. با توجه به نقل‌های حدیثی مدفن حضرت آدم (علیه‌السلام مکه بوده اما در جریان طوفان نوح تابوت ایشان نمایان می‌شود و حضرت نوح (علیه‌السلام) او را به کوفه برده و در نجف دفن می‌کند؛ بنا بر این روایت، قبر حضرت آدم در کنار قبر امام علی (علیه‌السلام) است.

تقارن توبه آدم علیه السلام با غدیر

معمولاً رسم بر این است که افراد کارهای مهم خویش را همزمان با رخدادهای تاریخی مهم قرار می‌دهند، این کار گاهی برای تیمن و تبرک است، همچنین این کار موجب می‌شود آن رخداد تاریخی جلوه بیشتری پیدا کند، و یکی از اتفاقات مهم که مقارن روز غدیر بوده، قبولی توبه حضرت آدم علیه السلام در این روز بوده است، است.

چنانچه در روایتی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

إِنَّهُ الْيَوْمُ الَّذِي تَابَ اللَّهُ فِيهِ عَلَى آدَمَ فَصَامَ شُكْراً لِلَّهِ تَعَالَى ذَلِك الْيَوْمَ؛ غدیر روزی است که در آن روز خداوند توبه حضرت آدم علیه‌السلام را پذیرفت، به همین خاطر حضرت آدم به پاس شکر این نعمت این روز را روزه گرفت

در روایت دیگر نیز چنین می‌خوانیم: برخی فکر می‌کنند روز عاشورا روزی است که خداوند توبه حضرت آدم علیه السلام را پذیرفت، در حالی که چنین نیست، و قبولی توبه آدم علیه السلام در ماه ذی الحجه بوده است.

حضرت آدم علیه السلام در خطبه غدیر

پیامبر صلی الله علیه و آله در فرازی از بخش چهارم خطبه غدیر، با یادی از حضرت آدم علیه السلام و ماجرای او با شیطان، مردم را متوجه دو نکته بزرگ نمود.

از یک سو حسد شیطان را یادآور شد و هشدار داد که مبادا درباره علی علیه السلام حسد ورزید که اعمالتان نابود شود. از سوی دیگر لغزش حضرت آدم علیه السلام را با این عنوان مطرح کرد که او با یک خطا از بهشت رانده شد در حالی که صفوة الله بود، و متذکر شد که شما هر لحظه در معرض لغزش و خطا قرار دارید در حالی که مقام شما از حضرت آدم علیه السلام بسیار پایین‌تر است و در میان شما دشمنان خدا وجود دارند:

مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّ اِبْليسَ اَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ، فَلا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ اَعْمالُكُمْ وَ تَزِلَّ اَقْدامُكُمْ، فَإِنَّ آدَمَ اُهْبِطَ إلَى الاَرْضِ بِخَطيئَةٍ واحِدَةٍ وَ هُوَ صَفْوَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كَيْفَ بِكُمْ وَ اَنْتُمْ اَنْتُمْ وَ مِنْكُمْ اَعْداءُ اللَّهِ:

ای مردم، شیطان آدم را با حسد از بهشت بیرون کرد. مبادا به علی حسد کنید که اعمالتان نابود شود و قدم‌هایتان بلغزد.

آدم به خاطر یک خطا به زمین فرستاده شد در حالی که انتخاب شده خداوند بود، پس شما چگونه خواهید بود در حالی که شمایید و در بین شما دشمنان خدا هستند.

روز غدیر همانند روز آدم علیه السلام

از جمله اتفاقات غدیر حضور ابلیس و دیگر شیاطین در غدیر و گفتگوی آنان و تشبیه ابلیس روز غدیر را به «روز آدم علیه السلام» و «روز عیسی علیه السلام» است.

توضیح این مطلب چنین است: شیطان برای گمراهی انسان‌ها در جستجوی بهانه است، و از بیراهه‌های عجیبی خود را بر سر راه فرزند آدم می‌رساند تا او را از راه مستقیم به سوی جهنم بکشاند. در گفتگویی که روز غدیر بین ابلیس و شیاطین دیگر رخ داده معلوم می‌شود سه مقطع بسیار مهم و استثنایی برای شیطان در ضلالت خلق وجود داشته است:

یکی ماجرای حضرت آدم علیه السلام در بهشت، و دیگری بدون پدر به دنیا آمدن حضرت عیسی علیه السلام، و سومی سقیفه. در این باره چند عبارت در داستان ابلیس در غدیر می‌بینیم:

شیاطین به ابلیس گفتند: يا سَيِّدَنا، انْتَ كُنْتَ لِآدَمَ: تو برای آدم بوده‌ای!

ابلیس به شیاطین گفت: اما عَلِمْتُمْ انّى كُنْتُ لِآدَمَ مِنْ قَبْلُ: مگر نمی‌دانید که من قبلاً برای آدم بوده‌ام.

و نیز گفت: وَيْلَكُمْ، يَوْمُكُمْ كَيَوْمِ عيسى، وَ اللَّه لاَضِلَّنَّ فيهِ الْخَلْقَ: وای بر شما، امروزتان مانند روز عیسی است. به خدا قسم مردم را درباره او گمراه خواهم کرد.

و در روز سقیفه که شیطان به عنوان بیعت با ابوبکر دست داد، گفت: روزی است مانند روز آدم!

و همان روز شیاطین به او گفتند: انْتَ الَّذى اخْرَجْتَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ: تو بودی که آدم را از بهشت بیرون آوردی!

آن روز که توانست حضرت آدم علیه السلام را از بهشت بیرون کند، در واقع نسل بشریت را از بهشت اخراج کرد، و آنان را اسیر حیله‌های خود در دنیا نمود.

روزی که ولادت حضرت عیسی بن مریم علیه السلام بدون همسری برای مریم علیها السلام اتفاق افتاد، این معجزه الهی را بهانه غلوّ قرار داد و آن حضرت را به عنوان الوهیت مطرح کرد، و نسل‌هایی از بشر را با همین باور غلط مبتلا به شرک و کفر نمود و راهی جهنم کرد.

در روز غدیر هم قسم یاد کرد که در این باره مردم را گمراه خواهم کرد، و سقیفه تحقق این قسم ابلیس بود که تا آخر روزگار اکثریتی از انسان‌ها را با انکار ولایت علی علیه السلام راهی جهنم کرد.

در واقع این سه روز در تاریخِ اضلالِ ابلیس، پیمودن راه هزار ساله در یک شب بود که این گونه در خاطره آنان ثبت شده و از آن یاد می‌کنند.

به عبارت دیگر هزاران زحمت و تلاش شیاطین در هزاران مکان و زمان و درباره هزاران انسان، با یک برنامه بنیادین و ریشه ای به انجام رسید، و با أَسَّسَ أَسَاسَ ذلِكَمرحله بَنَى عَلَيْهِ بُنْيَانَهُ به آسانی پیش رفت، و در طول تاریخ بدون زحمتِ شیطان جَرى فى ظُلْمِهِ وَ جَوْرِهِ اتفاق افتاد.

یعنی ابتدا پایه گمراهی و ضلالت را گذاشت، و سپس بر روی آن بنای گمراهی را بالا برد، و سپس بدون نگرانی مسیر ظلم و جور هموار شد.

جالب است که خود شیطان، روز سقیفه را قابل مقایسه با روز آدم علیه السلام نمی‌داند و در این باره می‌گوید:

آدَمُ نَقَضَ الْعَهْدَ وَ لَمْ يَكْفُرْ بِالرَّبِّ، وَ هؤُلاءِ نَقَضُوا الْعَهْدَ وَ كَفَرُوا بِالرَّسُولِ:

آدم پیمان را شکست، اما به خداوند کافر نشد، ولی اینان هم پیمان را شکستند و هم به پیامبر کافر شدند!

او که در صدد ضلالت خلق است و درجات گمراهی را خوب می‌داند، پیمان شکنان سقیفه را کافر می‌داند، و نقض ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را مساوی با مخالفت صریح با شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و انکار نبوت آن حضرت می‌داند.

ارتباط غدیر و سجده ملائکه بر آدم علیه السلام

امام رضا علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ في قَبُولِهِمْ وِلاءَ أَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ‌السَّلامُ في يَوْمِ غَديرِ خُمٍّ كَمَثَلِ الْمَلائِكَةِ في سُجُودِهِمْ لِآدَمَ، وَ مَثَلُ مَنْ أَبي وِلايَةَ أَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ‌السَّلامُ يَوْمَ الْغَديرِ مَثَلُ إِبْليسَ؛ «مَثل مؤمنین در قبول ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در روز غدیر خم مَثَل ملائکه در سجودشان مقابل حضرت آدم علیه‌السلام است، و مَثل کسانی که در روز غدیر از ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام سرباز زدند مَثل شیطان است».

منابع

دانشنامه غدیر، جلد اول، صفحه ۹.

فهرست منابع

• إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات‏؛ محمد بن حسن حر عاملی، م۱۱۰۴ ق‏، بیروت: ‏ اعلمی‏، اول‏، ۱۴۲۵ ق‏.
• الأمالی؛ محمد بن محمد بن نعمان‏، م ۴۱۳ ق‏، مصحح: حسین استاد ولی، علی اکبر غفاری، قم‏: کنگره شیخ مفید، اول، ۱۴۱۳ ق.
• بحارالانوار؛ محمدباقر مجلسی، م ۱۱۱۰ ق، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، دوم، ۱۴۰۳ق.
• تفسیر القمی‏؛ علی بن ابراهیم قمی، م قرن ۳ ق‏، تحقیق: طیّب موسوی جزائری، قم: دار الکتاب‏، سوم، ‏۱۴۰۴ ق‏.
• روضة الواعظین؛ محمد بن احمد فتال نیشابوری، م ۵۰۸ ق‏، قم‏: انتشارات رضی، ‏ اول‏، ۱۳۷۵ ش‏.
• سخنرانی استثنائی غدیر؛ محمد باقر انصاری، قم: دلیل ما، ۱۳۸۶ ش.
• غدیر در قرآن؛ محمد باقر انصاری، قم: دلیل ما، ۱۳۸۷ ش.
• واقعه قرآنی غدیر؛ محمد باقر انصاری، قم: دلیل ما، قم، ۱۳۸۶ ش.