ابراهیم بن مالک اشتر

ابراهیم بن مالک اشتر نخعی (وفات ۷۱ یا ۷۲ ق) فرزند مالک اشتر نخعی، از فرماندهان برجسته‌ای است که در خون‌خواهی امام حسین علیه السلام به همراه مختار ثقفی قیام کرد. مهم‌ترین اقدام او کشتن عبیدالله بن زیاد در نبرد خازر بود.

خاندان نخعی

ابراهیم بن مالک بن حارث بن یعرُب بن قحطان النخعی، ملقب به «ابوالنعمان»، در سال ۲۱ قمری در یمن دیده به جهان گشود. پدرش مالک بن حارث نخعی، مشهور به «مالک اشتر»، از یاران خاص امیرالمؤمنین علی علیه السلام و از فرماندهان شجاع اسلام بود که در جنگ‌های جمل و صفین رشادت‌های بی‌نظیری از خود نشان داد.

ابراهیم در خاندانی سرشار از ایمان و شجاعت پرورش یافت و از نوجوانی در میادین جنگ حضور یافت. در جنگ صفین (۳۷ قمری)، در حالی که نوجانی بیش نبود و سن او را حدود هفده سال ذکر کرده‌اند، همراه پدرش در رکاب امیرالمؤمنین علی علیه السلام حضور داشت و رشادت‌هایی از خود نشان داد.

پیوستن به قیام مختار ثقفی

پس از حادثه کربلا و با آشکار شدن ستم‌کاری‌های بنی‌امیه، مختار بن ابی‌عبید ثقفی در سال ۶۶ قمری در کوفه قیام کرد و شعار خونخواهی امام حسین علیه السلام سر داد. ابراهیم بن مالک اشتر که از ستم بنی‌امیه به تنگ آمده بود، دعوت مختار را پذیرفت و به یاران او پیوست.

• برخی از اشراف کوفه به مختار گفتند: «إن أشراف أهل الکوفة مجتمعون على قتالک... فإن أجابنا إبراهیم بن مالک الأشتر رجونا القوة على عدونا»؛ یعنی اگر ابراهیم بن مالک اشتر به ما پاسخ مثبت دهد، بر دشمن خود نیرومند می‌شویم. ابراهیم در پاسخ به آنان فرمود: «إِنِّي قَدْ أَجَبْتُكُمْ إِلَى الطَّلَبِ بِدَمِ الْحُسَيْنِ وَ أَهْلِ الْبَيْتِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ»: همانا دعوت شما را برای خونخواهی حسین و اهل بیت (علیهم السلام) پذیرفتم.

مختار که به شجاعت و دلاوری ابراهیم آگاه بود، فرماندهی کل سپاه خود را به او سپرد. شعار این سپاه، «یا لَثارات الْحُسَیْن» (ای خون‌خواهان حسین!) بود.

نبرد خازر و قتل عبیدالله بن زیاد

مهم‌ترین رویداد زندگی ابراهیم بن مالک اشتر، نبرد سرنوشت‌ساز «خازر» است. عبیدالله بن زیاد – که فرماندهی سپاه عمر سعد در کربلا را بر عهده داشت و نقشی اساسی در شهادت امام حسین علیه السلام ایفا کرده بود – از سوی عبدالملک بن مروان برای سرکوب قیام مختار به عراق لشکر کشید.

ابراهیم بن مالک اشتر در حالی که فرماندهی سپاه مختار را بر عهده داشت، در منطقه خازر (نزدیک موصل امروزی) به استقبال سپاه شام رفت. نبرد در روز هشتم ذی‌الحجه سال ۶۶ قمری (یا به نقلی محرم سال ۶۷) آغاز شد و با وجود برتری عددی سپاه ابن‌زیاد، یاران ابراهیم با شجاعتی وصف‌ناپذیر جنگیدند. ابراهیم پیش از آغاز نبرد، در جمع یاران خود خطبه‌ای آتشین ایراد کرد و فرمود:

• «يَا أَهْلَ الْحَقِّ وَ أَنْصَارَ الدِّينِ! هَذَا ابْنُ زِيَادٍ قَاتِلُ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ، قَدْ أَتَاكُمُ اللَّهُ بِهِ وَ بِحِزْبِهِ حِزْبِ الشَّيْطَانِ، فَقَاتِلُوهُمْ بِنِيَّةٍ وَ صَبْرٍ، لَعَلَّ اللَّهَ يَقْتُلُهُ بِأَيْدِيكُمْ وَ يَشْفِي صُدُورَكُمْ»: ای اهل حق و انصار دین! این پسر زیاد، قاتل حسین بن علی و خاندان اوست. خداوند او را با حزبش – که حزب شیطان است – به سوی شما فرستاده است. با نیت و صبر با ایشان پیکار کنید، باشد که خداوند او را به دست شما بکشد و سینه‌های شما را شفا بخشد.

در اوج نبرد، ابراهیم بن مالک اشتر شخصاً به عبیدالله بن زیاد حمله برد و او را به قتل رساند. منابع تاریخی این رویداد بزرگ را با جزییات گزارش کرده‌اند:

• «فَقَاتَلَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْأَشْتَرِ قِتَالًا شَدِيدًا حَتَّى قَتَلَ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ زِيَادٍ وَ انْهَزَمَ جَيْشُهُ»: پس ابراهیم بن اشتر چنان سخت پیکار کرد تا عبیدالله بن زیاد را کشت و سپاهش شکسته شد.

پس از این پیروزی بزرگ، سر عبیدالله بن زیاد را از تن جدا کردند و برای مختار فرستادند. مختار نیز آن را برای امام سجاد (علیه السلام) در مدینه ارسال نمود.

ابراهیم در نگاه امام سجاد علیه السلام

امام سجاد علیه السلام که یادآور مصیبت‌های عظیم کربلا بودند، وقتی سر قاتل پدر بزرگوارش را دید، سجده شکر به جای آورد. روایات شیعی نقل کرده‌اند که امام سجاد علیه السلام با دیدن سر ابن‌زیاد فرمودند:

• «رَحِمَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ بْنَ الْأَشْتَرِ. إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْأَشْتَرِ قَتَلَ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ زِيَادٍ»: خداوند ابراهیم بن اشتر را رحمت کند. ابراهیم بن اشتر عبیدالله بن زیاد را کشت.

پیوستن به مصعب بن زبیر

پس از کشته شدن مختار به دست مصعب بن زبیر در سال ۶۷ قمری، ابراهیم بن مالک اشتر مدت کوتاهی مخفی شد. اما مصعب که به شجاعت و توانایی‌های نظامی ابراهیم آگاه بود، از او دعوت به همکاری کرد. ابراهیم که با خاندان زبیر دشمنی نداشت و مهم‌تر آن که همچنان دشمن اصلی خود را بنی‌امیه می‌دانست، پیشنهاد مصعب را پذیرفت و به او پیوست.

عبدالملک بن مروان که پس از کشته شدن ابن‌زیاد و شکست سپاه شام در خازر، همچنان به دنبال تسلط بر عراق بود، سرانجام در سال ۷۱ یا ۷۲ قمری سپاهی عظیم به فرماندهی حجاج بن یوسف ثقفی به سوی عراق گسیل داشت. مصعب بن زبیر با سپاه خود به مقابله شتافت و ابراهیم بن مالک اشتر فرماندهی میمنه سپاه مصعب را بر عهده گرفت.

نبرد در منطقه «دیر الجاثلیق» (مسکین) درگرفت. ابراهیم با وجود شجاعت‌های فراوان، سرانجام در این نبرد به شهادت رسید. منابع تاریخی شهادت او را در سال ۷۱ یا ۷۲ قمری ذکر کرده‌اند و محل دفن او را در «دُجَیل» (نزدیک تکریت امروزی) دانسته‌اند که بعدها به «ابراهیمیه» معروف شد.

حرکت ابراهیم اشتر در دهۀ غدیر

در ايام دهۀ غدیریه رخدادهاى متعددى اتفاق افتاده است. يكى از اين رخدادها حركت ابراهيم اشتر است.

در ايام مختار ثقفی، ابراهيم فرزند مالک اشتر در روز ۲۲ ذی حجة الحرام ۶۶ ق با لشكرى جرّار به سوى موصل براى جنگ با ابن ‏زیاد حركت كرد و در پنج فرسخى موصل بر كرانه رود خازَر اردو زد. ابن‏ زياد نيز با ۳۰۰۰۰ لشكر براى مقابله با لشكر ابراهيم آمد و در كنار خازر اردو زد. جنگ شديدى در گرفت و سپاه ابن ‏زياد شكست خورد. پس از آن كه كشته فراوان دادند پا به فرار نهادند. بيشتر از تعداد كشته ‏ها در رودخانه به هنگام فرار غرق شدند.

سرانجام ابن‏ زياد روز عاشورا دهم محرم الحرام ۶۷ ق به دست شريک بن جدير تغلبى به درک واصل شد.