امام حسن عسکری علیه السلام
امام حسن عسکری علیه السلام، حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب علیه السلام، مشهور به «عسکری» و «هادی»، یازدهمین پیشوای شیعیان و یازدهمین امام از نسل امام حسین علیه السلام است. ایشان در سال ۲۳۲ هجری قمری (و به قولی ۲۳۱ یا ۲۳۳ هجری) در مدینه منوره دیده به جهان گشودند و در سال ۲۶۰ هجری قمری در سامرا به دستور معتمد عباسی مسموم شده و به شهادت رسیدند. دوران امامت ایشان حدود شش سال (از سال ۲۵۴ تا ۲۶۰ هجری) به طول انجامید که همزمان با خلافت سه تن از خلفای عباسی یعنی معتز، مهتدی و معتمد بود.
| نام | حسن بن علی |
|---|---|
| نسب | حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبیطالب بن عبدالمطلب بن هاشم |
| کنیه | أبو محمد |
| لقب | العسکری، الهادی، الرفیق، الزکی، التقی، الخالص، الصامت |
| زادروز | سال ۲۳۲ هجری (به قولی ۲۳۱ یا ۲۳۳) - روز جمعه (به قولی دوشنبه) - هشتم ربیعالثانی (به قولی چهارم یا دهم آن) |
| زادگاه | مدینه منوره |
| شهادت | سال ۲۶۰ هجری - روز جمعه - هشتم ربیعالأول |
| قاتل | معتمد عباسی (با زهر) |
| محل دفن | سامرا (سُرَّ مَنْ رَأَى) - خانه خود - کنار قبر پدرش امام هادی علیهالسلام |
| طول عمر | ۲۸ سال (به قولی ۲۹ سال) |
| والدین | پدر: امام هادی علیهالسلام، مادر: حدیث (سوسن، سلیل) |
| همسران | صقیل (نرجس) - مادر امام زمان عجل الله تعالی فرجه |
| فرزندان | حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه (امام دوازدهم) |
| پس از | امام هادی علیهالسلام |
| پیش از | امام مهدی عجل الله تعالی فرجه |
| مدت امامت | شش سال (۲۵۴ تا ۲۶۰ هجری) |
| نقش | امام یازدهم شیعیان |
| حوادث | انتقال به سامرا، زندانی شدن، شهادت، آغاز غیبت صغری |
| مخالفان | معتز، مهتدی، معتمد عباسی |
| یاران برجسته | ابوهاشم جعفری، عثمان بن سعید عمروی، احمد بن اسحاق قمی، حسین بن روح نوبختی، علی بن جعفر |
| حاکمان همعصر | معتز عباسی (۲۵۲-۲۵۵ ق)، مهتدی عباسی (۲۵۵-۲۵۶ ق)، معتمد عباسی (۲۵۶-۲۷۹ ق) |
| آثار مرتبط | تفسیر الامام الحسن العسکری، رساله به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری |
لقب «عسکری» به دلیل سکونت ایشان در محله «عسکر» در شهر سامرا بر آن حضرت نهاده شد. این محله که در واقع یک پادگان نظامی بود، محل اقامت اجباری امام هادی علیه السلام و امام عسکری علیه السلام در دوران خلفای عباسی قرار داشت. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد: امام پس از ابو الحسن علی بن محمد علیه السلام، فرزندش ابو محمد حسن بن علی است که به دلیل جمعبودن خصلتهای فضیلت در او و برتریاش بر همه مردم زمانش در آنچه امامت را برای او واجب میکند و ریاست را برای او اقتضا مینماید، از علم و زهد و کمال عقل و عصمت و شجاعت و کرم و فراوانی اعمال مقرّب به خداوند، و سپس به خاطر نص پدرش بر او و اشاره او به خلافت پس از خودش (به امامت رسید).
دوران کوتاه امامت امام عسکری علیه السلام با شرایط بسیار دشوار و فشارهای فراوان از سوی دستگاه خلافت عباسی همراه بود. خلفای عباسی به خوبی میدانستند که بر اساس روایات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، از نسل امام حسن عسکری علیه السلام فرزندی ظهور خواهد کرد که جهان را پر از عدل و داد خواهد نمود. به همین دلیل، آنان با تمام توان به دنبال یافتن و نابودی این فرزند بودند و امام عسکری علیه السلام را تحت شدیدترین مراقبتها قرار داده بودند. با وجود این فشارها، امام توانستند با تدبیر و هوشمندی، ولادت فرزند خود، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه را مخفی نگه دارند و بدین ترتیب، سلسله امامت را به امام دوازدهم منتقل کنند.
امام عسکری علیه السلام در سنین جوانی (حدود ۲۸ سالگی) به شهادت رسیدند و دوران امامت ایشان کوتاهترین دوران امامت در میان ائمه اثنیعشر علیهم السلام بود. با این حال، ایشان در این مدت کوتاه، با تربیت شاگردانی مانند ابوهاشم جعفری و احمد بن اسحاق قمی و با سازماندهی شبکه وکالت، توانستند معارف اصیل اسلام و تشیع را به نسلهای بعد منتقل کنند و زمینه را برای غیبت امام دوازدهم فراهم سازند.
ولادت و نسب
تاریخ و مکان ولادت
امام حسن بن علی العسکری علیه السلام در سال ۲۳۲ هجری قمری (و به قولی ۲۳۱ یا ۲۳۳ هجری) در شهر مدینه منوره دیده به جهان گشودند. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۱]: «وَ كَانَ مَوْلِدُهُ بِالْمَدِينَةِ فِي شَهْرِ رَبِيعٍ الْآخِرِ مِنْ سَنَةِ اثْنَتَيْنِ وَ ثَلَاثِينَ وَ مِائَتَيْنِ»؛ ولادت آن حضرت در مدینه، در ماه ربیعالآخر سال ۲۳۲ هجری بود. طبرسی در إعلام الوری نیز مینویسد[۲]: «كَانَ مَوْلِدُهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ لِثَمَانِ لَيَالٍ خَلَوْنَ مِنْ شَهْرِ رَبِيعٍ الْآخِرِ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ وَ ثَلَاثِينَ وَ مِائَتَيْنِ»؛ یعنی ولادت آن حضرت در روز جمعه، هشت شب از ماه ربیعالآخر سال ۲۳۲ هجری بود.
سید محسن امین در أعیان الشیعة مینویسد[۳]: «ولد بالمدينة... يوم الجمعة لثمان خلون من شهر ربيع الآخر و قيل يوم اثنين رابعه و قيل في العاشر منه و قيل في ربيع الأول سنة 231 أو 232 للهجرة»؛ در مدینه متولد شد... روز جمعه هشت شب از ماه ربیعالآخر گذشته، و گفته شده روز دوشنبه چهارم آن، و گفته شده در دهم آن، و گفته شده در ربیعالاول سال ۲۳۱ یا ۲۳۲ هجری.
بر اساس این گزارشها، تاریخ ولادت امام عسکری علیه السلام روز جمعه هشتم ربیعالآخر (و به قولی دهم آن) سال ۲۳۲ هجری بوده است. برخی منابع نیز سال ۲۳۱ یا ۲۳۳ را ذکر کردهاند.
پدر بزرگوار
پدر بزرگوار امام عسکری علیه السلام، امام علی النقی (هادی) علیه السلام (دهمین پیشوای شیعیان) است که در سال ۲۵۴ هجری در سامرا به دستور معتز عباسی مسموم شده و به شهادت رسیدند. امام عسکری علیه السلام در زمان شهادت پدر، حدود ۲۲ سال داشت و از آن زمان، مسئولیت امامت بر دوش ایشان نهاده شد.
سید محسن امین در أعیان الشیعة مینویسد[۴]: «شخص إلى العراق بشخوص والده إليها و له اربع سنين و شهور»؛ در کودکی (حدود چهار سالگی) به همراه پدرش به عراق (سامرا) منتقل شد.) بدین ترتیب، امام عسکری علیه السلام بیشتر عمر خود را در سامرا، در کنار پدر بزرگوارشان سپری کردند.
مادر بزرگوار
مادر گرامی امام عسکری علیه السلام، بانویی بزرگوار به نام «حدیث» (و به قولی «سوسن» یا «سلیل») بود که از کنیزان با فضیلت و پارسای زمان خود به شمار میرفت. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۵]: «وَ أُمُّهُ أُمُّ وَلَدٍ يُقَالُ لَهَا حَدِيثُ»؛ مادرش کنیزی بود که به او «حدیث» میگفتند. طبرسی در إعلام الوری نیز مینویسد[۶]: «وَ امّه أُمّ ولد يقال لها: حديث»؛ مادرش کنیز بود که به او «حدیث» میگفتند. سید محسن امین مینویسد[۷]: «أمه أم ولد يقال لها سوسن و قيل حديث أو حديثة و قيل سليل. و هو الأصح و كانت من العارفات الصالحات»؛ مادرش کنیز بود که به او «سوسن» میگفتند و گفته شده «حدیث» یا «حدیثه» و گفته شده «سلیل» که این صحیحتر است و او از زنان عارف و صالح بود.
نام، کنیه و القاب
نام مبارک امام یازدهم، «حسن» است. کنیه مشهور ایشان «ابو محمد» است. سید محسن امین در أعیان الشیعة مینویسد[۸]: «كنيته أبو محمد»؛ یعنی کنیه او ابو محمد است.
لقبهای مشهور آن حضرت عبارت است از: «العسکری»، «الهادی»، «الرفیق»، «الزکی»، «التقی»، «الخالص» و «الصامت». مشهورترین لقب ایشان «عسکری» است. ابن شهرآشوب در المناقب مینویسد[۹]: «أَلْقَابُهُ علیه السلام الصَّامِتُ الْهَادِي الرَّفِيقُ الزَّكِيُّ النَّقِيُّ»؛ القاب او: صامت، هادی، رفیق، زکی و نقی است. و در جای دیگر مینویسد: «وَ (الْعَسْكَرِيُ) هُوَ اللَّقَبُ الَّذِي اشْتَهَرَ بِهِ الْإِمَامُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ»؛ «عسکری» لقبی است که امام حسن بن علی علیه السلام به آن مشهور شد.
درباره سبب تلقب به «عسکری»، باید گفت که این لقب به دلیل سکونت ایشان در محله «عسکر» در شهر سامرا بر آن حضرت نهاده شد. علامه مجلسی در بحار الأنوار به نقل از علل الشرائع مینویسد[۱۰]: «سَمِعْتُ مَشَايِخَنَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَ الْمَحَلَّةَ الَّتِي يَسْكُنُهَا الْإِمَامَانِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ علیه السلام بِسُرَّ مَنْ رَأَى كَانَتْ تُسَمَّى عَسْكَرَ فَلِذَلِكَ قِيلَ لِكُلِ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الْعَسْكَرِيُ»؛ از مشایخمان شنیدم که محلهای که امامان علی بن محمد و حسن بن علی علیهما السلام در سامرا در آن ساکن بودند، «عسکر» نام داشت، از این رو به هر یک از آن دو «عسکری» گفته شد.
دوران حیات با پدر
امام عسکری علیه السلام در سالهای نخست زندگی خود در مدینه منوره به سر میبردند، اما در سنین کودکی (حدود چهار سالگی) به همراه پدر بزرگوارشان امام هادی علیه السلام به سامرا منتقل شدند. این انتقال به دستور متوکل عباسی صورت گرفت که قصد داشت امام هادی علیه السلام را تحت مراقبت شدید قرار دهد.[۱۱]
امام عسکری علیه السلام حدود بیست سال (از سال ۲۳۴ تا ۲۵۴ هجری) در کنار پدر بزرگوارشان در سامرا زندگی کردند و از ایشان علوم و معارف الهی را فرا گرفتند. سید محسن امین در أعیان الشیعة مینویسد[۱۲]: «عاش منها مع أبيه 23 سنة و أشهرا»؛ ۲۳ سال و چند ماه با پدرش زندگی کرد.
شیخ مفید در الإرشاد درباره دوران امامت ایشان پس از پدر مینویسد[۱۳]: «وَ قُبِضَ علیه السلام يَوْمَ الْجُمُعَةِ لِثَمَانِ لَيَالٍ خَلَوْنَ مِنْ شَهْرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ سَنَةَ سِتِّينَ وَ مِائَتَيْنِ وَ لَهُ يَوْمَئِذٍ ثَمَانٌ وَ عِشْرُونَ سَنَةً»؛ امام علیه السلام در روز جمعه، هشت شب از ماه ربیعالاول سال ۲۶۰ هجری از دنیا رفت و در آن هنگام بیست و هشت سال داشت. بنابراین، عمر شریف ایشان بیست و هشت سال بود که حدود بیست و دو سال آن در کنار پدر سپری شد.
اولاد و فرزندان
امام عسکری علیه السلام تنها یک فرزند داشتند که ایشان حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه، دوازدهمین پیشوای شیعیان و امام منتظر است. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۱۴]: «خَلَّفَ ابْنَهُ الْمُنْتَظَرَ لِدَوْلَةِ الْحَقِّ»؛ فرزندش را که برای دولت حق در انتظار است، به جا گذاشت. طبرسی در إعلام الوری نیز مینویسد[۱۵]: «خَلَّفَ ابْنَهُ الْمُنْتَظَرَ لِدَوْلَةِ الْحَقِّ»؛ فرزندش را که برای دولت حق در انتظار است، به جا گذاشت.
ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه به دلیل فشارهای شدید دستگاه خلافت و جستجوی بیامان آنان برای یافتن فرزند امام عسکری علیه السلام، مخفیانه صورت گرفت. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۱۶]: «وَ كَانَ قَدْ أَخْفَى مَوْلِدَهُ وَ سَتَرَ أَمْرَهُ لِصُعُوبَةِ الْوَقْتِ وَ شِدَّةِ طَلَبِ سُلْطَانِ الزَّمَانِ لَهُ»؛ ولادت او را مخفی کرد و امرش را پنهان داشت به خاطر دشواری وقت و شدت جستجوی سلطان زمان برای او.
امامت
امام عسکری علیه السلام پس از شهادت پدر بزرگوارشان امام هادی علیه السلام در سال ۲۵۴ هجری، در حالی که حدود ۲۲ سال داشتند، عهدهدار امامت و رهبری معنوی جامعه شیعه شدند. مدت امامت ایشان شش سال (۲۵۴ تا ۲۶۰ هجری) بود.
شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۱۷]: «وَ كَانَتْ مُدَّةُ خِلَافَتِهِ سِتَّ سِنِينَ»؛ مدت خلافت (امامت) او شش سال بود.) طبرسی در إعلام الوری مینویسد[۱۸]: «وَ كَانَتْ مُدَّةُ خِلَافَتِهِ سِتَّ سِنِينَ»؛ مدت خلافت (امامت) او شش سال بود.
دوران امامت امام عسکری علیه السلام با شرایط بسیار دشوار و فشارهای فراوان از سوی دستگاه خلافت عباسی همراه بود. خلفای عباسی به دنبال یافتن فرزند ایشان (امام زمان عجل الله تعالی فرجه) بودند و امام را تحت شدیدترین مراقبتها قرار داده بودند. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۱۹]: «خَلَّفَ ابْنَهُ الْمُنْتَظَرَ لِدَوْلَةِ الْحَقِّ وَ كَانَ قَدْ أَخْفَى مَوْلِدَهُ وَ سَتَرَ أَمْرَهُ لِصُعُوبَةِ الْوَقْتِ وَ شِدَّةِ طَلَبِ سُلْطَانِ الزَّمَانِ لَهُ»؛ فرزندش (امام زمان) را که برای دولت حق در انتظار است به جا گذاشت و ولادت او را مخفی کرد و امرش را پنهان داشت به خاطر دشواری وقت و شدت جستجوی سلطان زمان برای او.
حاکمان معاصر
دوران امامت امام عسکری علیه السلام همزمان با سه تن از خلفای عباسی بود. طبرسی در إعلام الوری مینویسد[۲۰]: «وَ كَانَتْ فِي سِنِي إِمَامَتِهِ بَقِيَّةُ مُلْكِ الْمُعْتَزِّ أَشْهُراً، ثُمَّ مَلَكَ الْمُهْتَدِي أَحَدَ عَشَرَ شَهْراً وَ ثَمَانِيَةً وَ عِشْرِينَ يَوْماً، ثُمَّ مَلَكَ أَحْمَدُ الْمُعْتَمِدُ عَلَى اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمُتَوَكِّلِ عِشْرِينَ سَنَةً وَ أَحَدَ عَشَرَ شَهْراً. وَ بَعْدَ مُضِيِّ خَمْسِ سِنِينَ مِنْ مَلْكِهِ قُبِضَ اللَّهُ وَلِيَّهُ أَبَا مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ»؛ در سالهای امامت او، باقیمانده پادشاهی معتز (چند ماه) بود، سپس مهتدی یازده ماه و بیست و هشت روز پادشاهی کرد، سپس احمد معتمد علی الله بن جعفر متوکل بیست سال و یازده ماه پادشاهی کرد، و پس از پنج سال از پادشاهی او، خداوند ولی خود ابو محمد علیه السلام را قبض کرد.
بر اساس این گزارش، حاکمان همعصر امام عسکری علیه السلام عبارت بودند از:
- معتز عباسی (۲۵۲-۲۵۵ هجری) - چند ماه از دوران او
- مهتدی عباسی (۲۵۵-۲۵۶ هجری) - یازده ماه و بیست و هشت روز
- معتمد عباسی (۲۵۶-۲۷۹ هجری) - پنج سال از دوران او (امام در سال ۲۶۰ هجری در زمان معتمد به شهادت رسیدند
دلایل امامت
امامت امام عسکری علیه السلام با دلایل عقلی و نقلی متعددی اثبات میشود. مهمترین دلیل بر امامت ایشان، نصوص امام هادی علیه السلام به شاگردان و اصحاب خاص خود است. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۲۱]: «ثُمَّ لِنَصِّ أَبِيهِ ع عَلَيْهِ وَ إِشَارَتِهِ بِالْخِلَافَةِ إِلَيْهِ»؛ سپس به خاطر نص پدرش بر او و اشاره او به خلافت پس از خودش (به امامت رسید).
نصوص امام هادی علیه السلام
شیخ کلینی در الکافی و شیخ مفید در الإرشاد نصوص متعددی از امام هادی علیه السلام درباره امامت امام عسکری علیه السلام نقل کردهاند. از جمله:
- نص نوفلی[۲۲]: «كُنْتُ مَعَ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام فِي صَحْنِ دَارِهِ فَمَرَّ بِنَا مُحَمَّدٌ ابْنُهُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ هَذَا صَاحِبُنَا بَعْدَكَ فَقَالَ لَا صَاحِبُكُمْ بَعْدِي الْحَسَنُ»؛ با ابو الحسن علیه السلام در صحن خانهاش بودم که محمد پسرش از کنار ما گذشت. گفتم: فدایت شوم، این است صاحب ما پس از تو؟ فرمود: نه، صاحب شما پس از من، حسن است.
- نص عبدالله بن محمد اصفهانی[۲۳]: «قَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام صَاحِبُكُمْ بَعْدِي الَّذِي يُصَلِّي عَلَيَّ قَالَ وَ لَمْ نَكُنْ نَعْرِفُ أَبَا مُحَمَّدٍ قَبْلَ ذَلِكَ قَالَ فَخَرَجَ أَبُو مُحَمَّدٍ بَعْدَ وَفَاتِهِ فَصَلَّى عَلَيْهِ»؛ ابو الحسن علیه السلام فرمود: صاحب شما پس از من کسی است که بر من نماز میگزارد. راوی گفت: پیش از آن ابو محمد را نمیشناختیم. پس از وفات ابو الحسن، ابو محمد بیرون آمد و بر او نماز گزارد.
- نص علی بن جعفر[۲۴][۲۴]: «كُنْتُ حَاضِراً أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام لَمَّا تُوُفِّيَ ابْنُهُ مُحَمَّدٌ فَقَالَ لِلْحَسَنِ يَا بُنَيَّ أَحْدِثْ لِلَّهِ شُكْراً فَقَدْ أَحْدَثَ فِيكَ أَمْراً»؛ نزد ابو الحسن علیه السلام حاضر بودم هنگامی که فرزندش محمد از دنیا رفت، پس به حسن فرمود: ای پسرم! برای خدا شکر تازه کن که در تو امر تازهای پدید آورده است.
- نص علی بن مهزیار[۲۵]: «قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ علیه السلام إِنْ كَانَ كَوْنٌ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ فَإِلَى مَنْ قَالَ عَهْدِي إِلَى الْأَكْبَرِ مِنْ وُلْدِي يَعْنِي الْحَسَنَ علیه السلام»؛ به ابو الحسن علیه السلام گفتم: اگر حادثهای رخ دهد - و به خدا پناه میبرم - به که مراجعه کنم؟ فرمود: عهد من به بزرگترین فرزندانم است، یعنی حسن علیه السلام.
- نص علی بن عمرو عطار[۲۶]: «قَالَ لَا تَخُصُّوا أَحَداً حَتَّى يَخْرُجَ إِلَيْكُمْ أَمْرِي قَالَ فَكَتَبْتُ إِلَيْهِ بَعْدُ فِيمَنْ يَكُونُ هَذَا الْأَمْرُ قَالَ فَكَتَبَ إِلَيَّ فِي الْأَكْبَرِ مِنْ وُلْدِي قَالَ وَ كَانَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام أَكْبَرَ مِنْ جَعْفَرٍ»؛ فرمود: هیچکس را (به عنوان امام) تعیین نکنید تا امر من برای شما آشکار شود. پس از آن به او نوشتم که این امر (امامت) در چه کسی خواهد بود؟ پس به من نوشت: در بزرگترین فرزندانم. و ابو محمد علیه السلام بزرگتر از جعفر بود.
- نص ابوهاشم جعفری[۲۷]: «أَبُو مُحَمَّدٍ ابْنِي الْخَلَفُ مِنْ بَعْدِي عِنْدَهُ عِلْمُ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ وَ مَعَهُ آلَةُ الْإِمَامَةِ»؛ ابو محمد فرزند من، جانشین پس از من است. نزد او علم آنچه نیاز است و با او ابزار امامت است.
معجزات و کرامات
علم به اسرار و اخبار غیبی
از معجزات امام عسکری علیه السلام، علم ایشان به اسرار و اخبار غیبی است. در إعلام الوری، داستان مردی از خاندان هاشم نقل شده است که نزد امام آمد و از سرقت ششصد دینار توسط برادر کوچکترش شکایت کرد. امام به او فرمود که نزد اسباس ترکی (از نزدیکان سلطان) نرود و به او خبر داد که کیسه پول او بازگردانده شده است.[۲۸] این داستان نشاندهنده علم غیب امام است.
پیشبینی آینده
در إعلام الوری، از محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن موسی بن جعفر نقل شده است که امام عسکری علیه السلام به اسحاق بن جعفر زبیری، حدود بیست روز پیش از کشته شدن معتز (خلیفه عباسی) نوشت[۲۹]: «الْزَمْ بَيْتَكَ حَتَّى يَحْدُثَ الْحَادِثُ»؛ در خانهات بمان تا حادثهای رخ دهد. و پس از کشته شدن معتز، به او نوشت که این حادثه همان حادثه نهایی نیست.
رام کردن اسب سرکش
از معجزات مشهور امام عسکری علیه السلام، داستان رام کردن اسبی سرکش برای مستعین (خلیفه عباسی) است. در إعلام الوری به نقل از احمد بن حارث قزوینی آمده است[۳۰]: «كَانَ عِنْدَ الْمُسْتَعِينِ بَغْلٌ لَمْ يُرَ مِثْلُهُ حُسْناً وَ كِبْراً وَ كَانَ يَمْنَعُ ظَهْرَهُ وَ اللِّجَامَ... فَبَعَثَ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ... فَنَظَرَ أَبُو مُحَمَّدٍ إِلَى الْبَغْلِ وَاقِفاً فِي صَحْنِ الدَّارِ فَعَدَلَ إِلَيْهِ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى كَفَلِهِ قَالَ فَنَظَرْتُ إِلَى الْبَغْلِ وَ قَدْ عَرِقَ حَتَّى سَالَ الْعَرَقُ مِنْهُ... فَأَلْجَمَهُ... ثُمَّ رَكِبَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَمْتَنِعَ عَلَيْهِ»؛ نزد مستعین استری بود که از نظر زیبایی و بزرگی مانند آن دیده نشده بود و پشت و لگام خود را (به کسی) نمیداد... به ابو محمد (امام عسکری) پیام فرستاد... ابو محمد به استر که در صحن خانه ایستاده بود نگاه کرد، به سوی آن رفت و دست خود را بر کفل آن نهاد. راوی گفت: به استر نگاه کردم که چنان عرق کرد که عرق از آن جاری شد... پس آن را لگام زد... سپس بدون اینکه استر امتناع کند، سوار آن شد.
اطلاع از نیازمندیها
در الإرشاد، داستان علی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر نقل شده است که به همراه پسرش محمد، به دلیل تنگدستی به نزد امام عسکری علیه السلام رفتند. امام بدون اینکه آنان چیزی بگویند، به پدرش پانصد درهم و به پسرش سیصد درهم بخشید و دقیقاً همان چیزی را که آنان در دل خواسته بودند، به آنان عطا کرد.[۳۱]
اخلاق و سیره عملی
علم و دانش
امام عسکری علیه السلام از نظر علمی، برترین فرد زمان خود بودند. احمد بن عبیدالله بن خاقان (که از دشمنان سرسخت اهلبیت علیهم السلام بود) درباره ایشان میگوید[۳۲]: «لَوْ زَالَتِ الْإِمَامَةُ عَنْ خُلَفَائِنَا بَنِي الْعَبَّاسِ مَا اسْتَحَقَّهَا أَحَدٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ غَيْرُهُ لِفَضْلِهِ وَ عَفَافِهِ وَ هَدْيِهِ وَ صِيَانَتِهِ وَ زُهْدِهِ وَ عِبَادَتِهِ وَ جَمِيلِ أَخْلَاقِهِ وَ صَلَاحِهِ»؛ اگر امامت از خلفای ما بنیعباس گرفته شود، هیچکس از بنیهاشم جز او سزاوار آن نیست، به خاطر فضل و عفت و روش و پاکدامنی و زهد و عبادت و اخلاق نیک و صلاحش.
کرم و سخاوت
امام عسکری علیه السلام در بخشش و دستگیری از نیازمندان بسیار سخاوتمند بودند. در الإرشاد، داستانهای متعددی از بخششهای ایشان نقل شده است. از جمله به علی بن ابراهیم و پسرش محمد که به دلیل تنگدستی به نزد ایشان آمده بودند، پانصد و سیصد درهم بخشیدند و نیازهای آنان را برآورده ساختند.[۳۳]
عبادت و زهد
امام عسکری علیه السلام در عبادت و زهد نیز سرآمد بودند. نقل شده است که در دوران حبس، چنان به عبادت مشغول بودند که نگهبانان تحت تأثیر قرار گرفتند. در إعلام الوری به نقل از محمد بن اسماعیل علوی آمده است[۳۴]: «حُبِسَ أَبُو مُحَمَّدٍ ع عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ أَوْتَامَشَ وَ كَانَ شَدِيدَ الْعَدَاوَةِ لِآلِ مُحَمَّدٍ علیه السلام... فَمَا أَقَامَ إِلَّا يَوْماً حَتَّى وَضَعَ خَدَّهُ لَهُ وَ كَانَ لَا يَرْفَعُ بَصَرَهُ إِلَيْهِ إِجْلَالًا وَ إِعْظَاماً»؛ ابو محمد علیه السلام نزد علی بن اوتامش (که دشمنی شدید با آل محمد داشت) زندانی شد... یک روز بیشتر نگذشت که علی بن اوتامش گونه خود را برای او نهاد و از شدت احترام و بزرگداشت، چشم خود را به او نمیدوخت.
جایگاه اجتماعی
احترام نزد خاندان عباسی
با وجود دشمنی دستگاه خلافت با امام عسکری علیه السلام، ایشان از احترام و جایگاه والایی در میان خاندان عباسی و حتی دشمنان برخوردار بودند. داستان احمد بن عبیدالله بن خاقان که در إعلام الوری و الإرشاد به تفصیل نقل شده، گواه روشنی بر این مدعاست. احمد بن عبیدالله که خود از دشمنان سرسخت اهلبیت بود، روزی در مجلس پدرش (عبیدالله بن خاقان، وزیر معتمد) شاهد بود که پدرش با دیدن امام عسکری علیه السلام از جای برخاست، او را در آغوش گرفت و بر روی جایگاه خود نشاند و با او به گرمی سخن گفت. وقتی احمد از پدرش پرسید که این شخص کیست، پدرش پاسخ داد[۳۵]: «ذَاكَ إِمَامُ الرَّافِضَةِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ الرِّضَا»؛ او امام رافضیان، حسن بن علی معروف به ابن الرضاست.) و سپس افزود: اگر خلافت از بنیعباس گرفته شود، هیچکس از بنیهاشم جز او سزاوار آن نیست.
احمد بن عبیدالله پس از این ماجرا، درباره امام عسکری علیه السلام تحقیق کرد و دریافت که همه مردم - اعم از دوست و دشمن - درباره ایشان به نیکی سخن میگویند و او را بزرگ میشمارند.[۳۶]
تاثیرگذاری بر دشمنان
نقل شده است که هنگامی که امام عسکری علیه السلام در نزد علی بن اوتامش (که دشمنی شدید با آل محمد داشت) زندانی شد، تنها یک روز بیشتر نگذشت که علی بن اوتامش تحت تأثیر عبادت و تقوای امام قرار گرفت و گونه خود را برای او نهاد و از شدت احترام، چشم خود را به او نمیدوخت.[۳۷]
اصحاب و راویان
امام عسکری علیه السلام با وجود دوره کوتاه امامت و شرایط دشوار، شاگردان و راویان بسیاری را تربیت کرد. از جمله اصحاب و راویان برجسته ایشان میتوان به موارد زیر اشاره کرد[۳۸]:
- ابوهاشم داود بن قاسم جعفری: از خاندان جعفر بن ابیطالب و از برجستهترین یاران امام عسکری علیه السلام. او احادیث زیادی از امام نقل کرده و در کتب رجال از او به نیکی یاد شده است.
- عثمان بن سعید عمری: از وکلای خاص امام عسکری علیه السلام و اولین نایب خاص امام زمان عجل الله تعالی فرجه در دوران غیبت صغری.
- احمد بن اسحاق قمی: از اصحاب خاص امام عسکری علیه السلام که به نمایندگی از ایشان در قم فعالیت میکرد.[۳۹]
- علی بن جعفر: از خواص اصحاب امام عسکری علیه السلام.
- محمد بن حسن صفار: از اصحاب و راویان امام عسکری علیه السلام.
- حسین بن روح نوبختی: از وکلای امام عسکری علیه السلام و سومین نایب خاص امام زمان عجل الله تعالی فرجه.
شهادت و مدفن
سبب شهادت
امام عسکری علیه السلام در سال ۲۶۰ هجری قمری به دستور معتمد عباسی و با زهر به شهادت رسیدند. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۴۰]: «مَرِضَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام فِي أَوَّلِ شَهْرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ سَنَةَ سِتِّينَ وَ مِائَتَيْنِ وَ مَاتَ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ لِثَمَانِ لَيَالٍ خَلَوْنَ مِنْ هَذَا الشَّهْرِ»؛ یعنی ابو محمد علیه السلام در اول ماه ربیعالاول سال ۲۶۰ هجری بیمار شد و در روز جمعه، هشت شب از این ماه گذشته، از دنیا رفت. طبرسی در إعلام الوری مینویسد[۴۱]: «ذَهَبَ كَثِيرٌ مِنْ أَصْحَابِنَا إِلَى أَنَّهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ مَضَى مَسْمُوماً، وَ كَذَلِكَ أَبُوهُ وَ جَدُّهُ وَ جَمِيعُ الْأَئِمَّةِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ خَرَجُوا مِنَ الدُّنْيَا بِالشَّهَادَةِ»؛ بسیاری از اصحاب ما بر این عقیدهاند که آن حضرت با زهر از دنیا رفت، و همچنین پدرش و جدش و همه ائمه علیهم السلام با شهادت از دنیا خارج شدند.
نحوه شهادت
بر اساس گزارشهای تاریخی، معتمد عباسی که از وجود فرزندی برای امام عسکری علیه السلام (که همان حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه باشد) بیم داشت، دستور مسمومیت ایشان را صادر کرد. پس از شهادت امام، دستگاه خلافت به شدت به دنبال یافتن فرزند ایشان بود و خانه امام را تفتیش کرد. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۴۲]: «وَ تَوَلَّى جَعْفَرُ بْنُ عَلِيٍّ أَخُو أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام أَخْذَ تَرِكَتِهِ وَ سَعَى فِي حَبْسِ جَوَارِي أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ اعْتِقَالِ حَلَائِلِهِ وَ شَنَّعَ عَلَى أَصْحَابِهِ بِانْتِظَارِهِمْ وَلَدَهُ وَ قَطْعِهِمْ بِوُجُودِهِ وَ الْقَوْلِ بِإِمَامَتِهِ وَ أَغْرَى بِالْقَوْمِ حَتَّى أَخَافَهُمْ وَ شَرَّدَهُمْ... وَ حَازَ جَعْفَرٌ ظَاهِرَ تَرِكَةِ أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ اجْتَهَدَ فِي الْقِيَامِ عِنْدَ الشِّيعَةِ مَقَامَهُ فَلَمْ يَقْبَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ ذَلِكَ»؛ یعنی جعفر بن علی (برادر امام عسکری) متولی گرفتن میراث او شد و در حبس کردن کنیزان و بازداشت همسران امام کوشید و بر اصحاب او به خاطر انتظار فرزندش و اعتقاد به وجود او و قول به امامتش، طعنه زد و مردم را بر ضد آنان تحریک کرد تا آنان را بترساند و پراکنده سازد... و جعفر ظاهر میراث ابو محمد را به دست گرفت و در نزد شیعیان برای جانشینی او کوشید، اما هیچکس از آنان این را نپذیرفت.
محل دفن
پیکر مطهر امام عسکری علیه السلام در سامرا، در خانه خود و در کنار قبر پدر بزرگوارشان امام هادی علیه السلام به خاک سپرده شد. شیخ مفید در الإرشاد مینویسد[۴۳]: «وَ دُفِنَ فِي دَارِهِ بِسُرَّمَنْرَأَى فِي الْبَيْتِ الَّذِي دُفِنَ فِيهِ أَبُوهُ علیه السلام»؛ در خانه خود در سامرا، در همان خانهای که پدرش در آن دفن شده بود، به خاک سپرده شد. طبرسی نیز مینویسد[۴۴]: «وَ دُفِنَ فِي دَارِهِ بِسُرَّمَنْرَأَى فِي الْبَيْتِ الَّذِي دُفِنَ فِيهِ أَبُوهُ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ»؛ یعنی در خانه خود در سامرا، در همان خانهای که پدرش در آن دفن شده بود، به خاک سپرده شد.
امروزه این مکان، به حرم مطهر عسکریین در سامرا (عراق) تبدیل شده است که محل دفن دو امام بزرگوار (امام هادی و امام عسکری علیهما السلام) است و یکی از مهمترین زیارتگاههای شیعیان به شمار میرود.
قیامها و شورشهای دوران امامت
در دوران امامت امام عسکری علیه السلام، قیامها و شورشهای متعددی رخ داد که برخی از آنان با سوءاستفاده از نام علویان انجام میشد. مهمترین این قیامها عبارت بودند از:
- قیام علی بن زید و عیسی بن جعفر (سال ۲۵۵ هجری در کوفه): این دو که علوی و از تبار امام حسن مجتبی علیه السلام بودند، در کوفه قیام کردند. معتز، سپاهی به فرماندهی سعید بن صالح به سوی آنها فرستاد و این قیام را سرکوب کرد.[۴۵]
- قیام علی بن زید بن حسین (در زمان مهتدی): وی از نوادگان امام حسین علیه السلام بود و در کوفه قیام کرد. شاه بن میکال با سپاهی به مقابله او رفت ولی شکست خورد. وقتی معتمد عباسی به قدرت رسید، کیجور ترکی را به سوی او فرستاد. علی بن زید در سال ۲۵۷ هجری قمری کشته شد.[۴۶]
- قیام صاحب زنج (از سال ۲۵۵ هجری): زنگیان به رهبری علی بن محمد معروف به صاحب زنج در سال ۲۵۵ هجری قمری علیه خلیفه عباسی قیام کردند. این قیام پانزده سال طول کشید و مناطق وسیعی را تحت اشغال خود در آورد. امام حسن عسکری علیه السلام صاحب زنج را از اهل بیت نمیدانست.[۴۷]
تأثیرات فرهنگی و علمی
تفسیر منسوب به امام
از امام عسکری علیه السلام، تفسیری به نام «تفسیر الامام الحسن العسکری» نقل شده است که در آن به تفسیر آیات قرآن پرداخته شده است. علامه مجلسی در بحار الأنوار مینویسد: «أَنَّهُ مِنَ الْكُتُبِ الْمَعْرُوفَةِ وَ اعْتَمَدَ الصَّدُوقُ عَلَيْهِ»؛ این کتاب از کتابهای معروف است و شیخ صدوق بر آن اعتماد کرده است. این تفسیر توسط شیخ صدوق از طریق محمد بن قاسم مفسر استرآبادی، از ابویعقوب یوسف بن محمد بن زیاد و ابوالحسن علی بن محمد بن سيار روایت شده است.[۴۸]
رساله به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری
از دیگر آثار امام عسکری علیه السلام، رسالهای است که به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری نوشتهاند و در آن به برخی از مسائل دینی پاسخ دادهاند. این رساله در کتاب تحف العقول نقل شده است.[۴۹]
حکمتها و کلمات قصار
از امام عسکری علیه السلام، کلمات قصار و حکمتآموز بسیاری نقل شده است. برخی از آنها عبارتند از[۵۰]:
- «لَا تُمَارِ فَيَذْهَبَ بَهَاؤُكَ وَ لَا تُمَازِحْ فَيَجْتَرِئَ عَلَيْكَ»؛ جدال مکن تا زیباییات از بین نرود و شوخی مکن تا بر تو جسارت نورزند.
- «مَنْ رَضِيَ بِدُونِ الشَّرَفِ مِنَ الْمَجَالِسِ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ وَ مَلَائِكَتُهُ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ حَتَّى يَقُومَ»؛ هر کس به کمتر از شرف از مجالس خشنود باشد، خداوند و فرشتگانش پیوسته بر او درود میفرستند تا زمانی که برخیزد.
- «مِنَ التَّوَاضُعِ السَّلَامُ عَلَى كُلِّ مَنْ تَمُرُّ بِهِ وَ الْجُلُوسُ دُونَ شَرَفِ الْمَجْلِسِ»؛ از تواضع است سلام کردن بر هر کس که از او میگذری و نشستن در پایینتر از جایگاه شریف مجلس.
- «مِنَ الْفَوَاقِرِ الَّتِي تَقْصِمُ الظَّهْرَ جَارٌ إِنْ رَأَى حَسَنَةً أَطْفَاهَا وَ إِنْ رَأَى سَيِّئَةً أَفْشَاهَا»؛ از آن سختیهایی که پشت را میشکند، همسایهای است که اگر نیکی ببیند آن را خاموش کند و اگر بدی ببیند آن را فاش سازد.
- «أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ الْوَرَعِ فِي دِينِكُمْ وَ الِاجْتِهَادِ لِلَّهِ وَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ... اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا زِيناً وَ لَا تَكُونُوا شِيناً»؛ شما را به تقوای خدا و پرهیزگاری در دینتان و کوشش برای خدا و راستگویی و امانتداری سفارش میکنم... از خدا بترسید و زینت باشید و مایه زشتی نباشید.
سازماندهی شبکه وکالت
یکی از مهمترین اقدامات امام عسکری علیه السلام در دوران کوتاه امامت خود، سازماندهی و تقویت شبکه وکالت بود. این شبکه که توسط امامان پیشین نیز ایجاد شده بود، در دوران ایشان به اوج خود رسید و نقش مهمی در حفظ ارتباط با شیعیان و جمعآوری وجوه شرعی (خمس و زکات) ایفا کرد.
وکلای امام عسکری علیه السلام در مناطق مختلف جهان اسلام پراکنده بودند و وظیفه داشتند تا نیازهای شیعیان را برآورده سازند و آنان را با معارف اهلبیت علیهم السلام آشنا کنند. از جمله وکلای معروف ایشان میتوان به عثمان بن سعید عمروی، احمد بن اسحاق قمی، حسین بن روح نوبختی و علی بن جعفر اشاره کرد.[۵۱]
امام عسکری علیه السلام و غدیر
در دوران امام حسن عسکری علیهالسلام، تبلیغ دین و هدایت مردم از طریق مکاتبات و نامهنگاریها نمایندگان حضرت علیه السلام تداوم داشت. از جمله، اسحاق بن اسماعیل نیشابوری در نامهای به محضر آن حضرت مسائلی را عرضه داشت. امام عسکری علیهالسلام در پاسخ، نامهای مفصل توسط نماینده خود برای وی ارسال کردند که در بخشهایی از آن به واقعه غدیر استدلال و احتجاج شده بود.
بیشتر بخوانید: "احتجاج امام حسن عسکری علیه السلام با غدیر"
پانویس
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص313
- ↑ إعلام الورى، الطبرسي، ج2، ص131
- ↑ أعيان الشيعة، محسن الأمين، ج2، ص40
- ↑ أعيان الشيعة، محسن الأمين، ج2، ص40
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص313
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص131
- ↑ أعيان الشيعة، ج2، ص40
- ↑ أعيان الشيعة، ج2، ص40
- ↑ بحار الأنوار، المجلسي، ج50، ص236
- ↑ بحار الأنوار، المجلسي، ج50، ص235
- ↑ أعيان الشيعة، ج2، ص40
- ↑ أعيان الشيعة، ج2، ص40
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص313
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص336
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص151
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص336
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص313
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص131
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص336
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص131
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص313
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص314-315
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص315
- ↑ ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ الإرشاد، المفید، ج2، ص315
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص316
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص316-317
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص319
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص137-138
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص139
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص140-141
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص326-327
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص148
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص326-327
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص150
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص148
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص148-149
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص150
- ↑ أعيان الشيعة، ج2، ص41
- ↑ حیات فکری و سیاسی ائمه، جعفریان، ص491
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص336
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص132
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص336-337
- ↑ الإرشاد، المفید، ج2، ص313
- ↑ إعلام الورى، ج2، ص131
- ↑ تاریخ الغیبة، الصدر، ج1، ص167
- ↑ تاریخ الغیبة، الصدر، ج1، ص167
- ↑ تاریخ الغیبة، الصدر، ج1، ص167
- ↑ أعيان الشيعة، ج2، ص41
- ↑ أعيان الشيعة، ج2، ص41
- ↑ أعيان الشيعة، ج2، ص41
- ↑ أعيان الشيعة، ج2، ص41
منابع
- الإرشاد، شیخ مفید (محمد بن محمد بن نعمان)، انتشارات کنگره شیخ مفید، قم، 1413 هجری قمری
- إعلام الورى بأعلام الهدى، فضل بن حسن طبرسی، انتشارات آل البیت، قم، 1417 هجری قمری
- أعيان الشيعة، سید محسن امین عاملی، دار التعارف، بیروت، 1403 هجری قمری
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمد باقر مجلسی، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1403 هجری قمری
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1407 هجری قمری
- مناقب آل أبی طالب، ابن شهرآشوب (محمد بن علی)، انتشارات علامه، قم، 1379 هجری قمری
- کشف الغمة فی معرفة الأئمة، علی بن عیسی اربلی، بنی هاشمی، تبریز، 1381 هجری قمری
- الغیبة، شیخ طوسی، مؤسسة المعارف الإسلامیة، قم، 1411 هجری قمری
- إثبات الوصیة، علی بن حسین مسعودی، دار الکتب الإسلامیة، قم، 1425 هجری قمری
- کمال الدین و تمام النعمة، شیخ صدوق (محمد بن علی بن بابویه)، انتشارات اسلامی، تهران، 1395 هجری قمری
- فرق الشیعة، حسن بن موسی نوبختی، انتشارات دانشگاه تهران، 1355 هجری شمسی
- تاریخ الغیبة الصغرى، سید محمد صدر، دار التعارف، بیروت، 1412 هجری قمری
- حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان، انتشارات انصاریان، قم، 1381 هجری شمسی
- تاریخ الخلفاء، سیوطی، دار الفکر، بیروت، 1417 هجری قمری
- الکامل فی التاریخ، ابن اثیر، دار صادر، بیروت، 1385 هجری قمری
- مروج الذهب، مسعودی، دار الهجرة، قم، 1363 هجری شمسی
- دلائل الإمامة، محمد بن جریر طبری (صغیر)، مؤسسة البعثة، قم، 1413 هجری قمری
- الثاقب فی المناقب، ابن حمزه طوسی، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم، 1411 هجری قمری
- روضة الواعظین، محمد بن حسن فتال نیشابوری، انتشارات رضی، قم، 1375 هجری شمسی
- علل الشرائع، شیخ صدوق (محمد بن علی بن بابویه)، انتشارات کتاب فروشی داوری، قم، 1385 هجری شمسی
- الخرائج و الجرائح، قطب راوندی (سعید بن هبة الله)، انتشارات امام مهدی عجل الله تعالی فرجه، قم، 1409 هجری قمری
- أنیس المؤمنین، محمد بن علی حموی، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم، 1404 هجری قمری
- عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، ابن عنبه (احمد بن علی)، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم، 1404 هجری قمری