توسعه بر عیال

«توسعه بر عیال» یکی از آموزه‌های اخلاقی و تربیتی در اسلام است که به معنای فراهم آوردن امکانات و وسعت زندگی برای خانواده و افراد تحت تکفل می‌باشد. این مفهوم در متون دینی به عنوان نشانه‌ای از ایمان و تقوای فرد مسلمان مطرح شده و علاوه بر تأمین نیازهای ضروری، به معنای ایجاد فضای مناسب برای آرامش و رشد معنوی اعضای خانواده است.

توسعه بر عیال در آیات و روایات

در قرآن کریم، خداوند متعال می‌فرماید: لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ...؛ «توانگر از دارایی خود انفاق کند...». این آیه نشان می‌دهد که فراخی در زندگی، نه تنها منعی ندارد بلکه از وظایف انسانی و اخلاقی شمرده شده است.

در منابع روایی، امام سجاد علیه السلام در روایتی که شیخ کلینی در کتاب شریف «الکافی» نقل کرده، فرموده است: «از جمله اخلاق مؤمن آن است که به قدر تنگدستی خرج می‌کند و «بر اهل و عیال» توسعه می‌دهد». این روایت به وضوح، «توسعه بر عیال» را از ویژگی‌های یک مومن می‌شمارد.

همچنین در حدیثی از امیرالمؤمنان علی علیه السلام آمده است: «إِذَا رُزِقْتَ فَأَوْسِعْ»؛ «هرگاه روزی داده شدی، وسعت ده». این کلام گهربار، به عنوان یک اصل کلی برای همه مسلمانان صادر شده است.

آثار و برکات توسعه بر عیال

فقها و عالمان بزرگ شیعه، همواره بر اهمیت این موضوع تاکید داشته‌اند. اسلام، «توسعه بر اهل و عیال» را نه تنها یک واجب شرعی، بلکه مایه سعادت انسان شمرده است. در منابع معتبر آمده است: «رفاه و توسعه اهل و عیال برای صاحبان نعمت واجب است».

علامه مجلسی نیز در کتاب ارزشمند «لوامع صاحبقرانی» به این نکته اشاره کرده که یکی از مصادیق روشن «توسعه بر عیال» کمک به خانواده و نزدیکان است. این عمل، علاوه بر ایجاد محبت و الفت در خانواده، باعث افزایش برکت در زندگی و از بین رفتن فقر و تنگدستی می‌شود.

مصادیق توسعه بر عیال

برخی از روایات، «توسعه بر عیال» را در ایام و مناسبت‌های خاص مذهبی مانند روز عید غدیر خم سفارش کرده‌اند. این سفارشات نشان می‌دهد که ایجاد شادی و گشایش در زندگی اهل و عیال در روزهای شادی‌آفرین مذهبی، یک عمل عبادی و زمینه‌ساز تقرب به خداوند متعال است.

توسعه بر عیال در عید غدیر خم

يكى از سفارشات ائمه معصومين‏ عليهم السلام براى ايجاد محبت هر چه بيشتر در كانون خانواده، رفتار و كردار خوش با اهل خانه است. بخيل نبودن در خرج خانه و با روى باز برخورد كردن با اهل و عيال از نمونه‏ هاى آن است، كه خداوند به مال او پيش از پيش بركت عنايت مى‏ فرمايد. و گر نه اسباب فقر او بيشتر مى‏ شود. از آداب روز غدير نيز توسعه بخشيدن به زندگى و توسعه بر خانواده و افراد تحت تكفل است. درباره توسعه به اهل و عيال در روز غدير خم در فرمايشات معصومين‏ عليهم السلام تأكيد شده كه براى همسر و فرزندان و در بعضى روايات برادران اسباب آسايش و راحتى به هر طريقى كه ميسر باشد فراهم آورد، كه ثواب آن نسبت به بقيه ايام مضاعف است.

• اميرالمؤمنين ‏عليه السلام: «عودوا رحمكم اللَّه بعد انقضاء مجمعكم بالتوسعة على عيالكم»: پس از پايان اجتماعتان، به سوى عيال خود بازگشته و در امور زندگى بر آنها توسعه دهيد.
• «عن الحسن بن راشد، قال: قال ابوعبداللَّه‏ عليه السلام: ينبغى ان يوسّع الرجل فيه على عياله»: شايسته است كه در روز غدير هر فردى بر افراد تحت تكلفش توسعه دهد.
• حضرت امام رضاعليه السلام فرموده است: ... «و هو اليوم الذى يزيد اللَّه فى حال من عبد فيه و وسّع على عياله و نفسه و اخوانه، و يعتقه اللَّه من النار»: روز غدير آن روزى است كه خداوند بر حال عبادتِ كسى كه او را در آن روز پرستش كند مى‏افزايد، و رزق كسى او را كه در آن روز بر عيال و خود و برادرانش در هزينه خورد و خوراك گشايش داده افزون كند، و او را از آتش دوزخ نجات دهد.