خلیل بن احمد فراهیدی
خلیل بن احمد فراهیدی (ابوعبدالرحمان) دانشمند برجسته ادبیات عرب در قرن دوم هجری، بنیانگذار علم عروض (که همسنگ منطق ارسطو دانسته شده) و واضع نخستین فرهنگ لغت عرب به نام «العین» است. وی در عمان زاده شد و در بصره زندگی زاهدانهای داشت؛ در نحو نیز نقش اساسی در تدوین کتاب سیبویه ایفا کرد و نظریه «عوامل نحوی» از ابداعات اوست. درباره مذهب او اختلاف است؛ برخی منابع او را شیعه و از اصحاب امام صادق علیه السلام دانستهاند و برخی روایات حاکی از گرایش او به سنت پس از آشنایی با ایوب سختیانی است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوعبدالرحمان خلیل بن احمد بن عمرو بن تمیم فراهیدی (یا فرهودی) |
| سرشناسی | دانشمند ادبیات عرب، بنیانگذار علم عروض، واضع اولین فرهنگ لغت عرب (العین) |
| تولد | عمان |
| وفات | ۱۶۰، ۱۷۰ یا ۱۷۵ هجری قمری / بصره |
| محل دفن | بصره |
| خویشان سرشناس | از نسل ایرانیانی که یمن را فتح کردند (به روایت یاقوت حموی) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ایوب سختیانی، عمرو بن علاء، عیسی بن عمر ثقفی |
| شاگردان | سیبویه، کسایی، یونس بن حبیب |
| مذهب | احتمالاً شیعه (به گفته برخی منابع) یا سنی (به روایت مرزبانی) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | نحو، لغت، عروض، ادبیات |
| علت شهرت | ابداع علم عروض، تدوین کتاب العین، نقش اساسی در تدوین کتاب سیبویه، نظریه عوامل نحوی |
زندگی نامه
نام کامل وی در منابع، خلیل بن احمد بن عمرو بن تمیم فراهیدی یا فرهودی ذکر شده است.[۱] خلیل در عمان به دنیا آمد و در جوانی به بصره رفت.[۲] با وجود مشخص بودن محل تولد، یاقوت حموی او را ایرانیالاصل دانسته است. به اعتقاد یاقوت، اگر خلیل عرب بود، علمای انساب یا شاگردانش نسب او را به طور کامل ذکر میکردند. او از حمزه اصفهانی نقل کرده که خلیل از نسل ایرانیانی است که به دستور انوشیروان (حکومت: ۵۳۱-۵۷۹ ق.م) یمن را فتح کردند و جدّ خلیل در یمن مانده و با قبیله ازد وصلت کرد.[۳] این داستان در منابع متقدم دیده نمیشود، اما در منابع متأخر آمده است.[۴]
تحصیلات
از زندگی خلیل در کودکی اطلاعی در دست نیست. او در جوانی به بصره رفت و با ایوب سختیانی (محدث و فقیه اهل سنت، متوفی ۱۳۱ق) آشنا شد و از او علم آموخت. نحو را از عمرو بن علاء و عیسی بن عمر ثقفی (متوفی ۱۴۹ق) فراگرفت.[۵]
خلیل زندگی بسیار ساده ای داشت. با درآمد کشاورزی از زمینی که از پدرش به ارث برده بود، زندگی میکرد.[۶] او در تمام منابع زاهد، با عزت نفس و باهوشترین فرد روزگار خود معرفی شده که از دیدار با پادشاهان و حاکمان پرهیز میکرد.[۷]
وفات
خلیل در بصره درگذشت. تاریخ وفات وی مورد اختلاف است: مرزبانی ۱۶۰ق[۸]، ابن ندیم ۱۷۰ق[۹] و یاقوت حموی ۱۷۵ق[۱۰] ذکر کردهاند. تاریخهای ۱۳۰ق یا ۱۳۱ق نیز دیده میشود[۱۱] که بیتردید اشتباه است.
مذهب
درباره مذهب خلیل در منابع متقدم اظهار نظر واضحی نشده است. مرزبانی از خود خلیل نقل کرده که وقتی از عمان به بصره آمد، به صفریه (از شعب خوارج اباضی) گرایش داشت تا اینکه نزد ایوب سختیانی رفت و به راهنمایی او مذهب اهل سنت را برگزید.[۱۲] همچنین مرزبانی حکایتی نقل کرده که نشانه مخالفت خلیل با نظریات معتزله و همداستانی وی با نظریه کسب اشعری است.
در میان متقدمان، مرزبانی نخستین فردی است که گفتگوی یونس و خلیل را درباره امام علی علیه السلام نقل کرده است. خلیل در این گفتگو حضرت علی علیه السلام را از تمام صحابه برتر دانست و به یونس گفت: «تا وقتی من زندهام این سخن را پنهان نگه دار».[۱۳] این گفته با آموزه تقیه در نزد شیعیان همخوانی دارد.
مخزومی که تحقیقات بسیاری درباره خلیل انجام داده، معتقد است آثار خلیل از تشیع وی حکایت دارد و آرای کلامی او برگرفته از تعالیم امام جعفر صادق علیه السلام است.[۱۴] در کتب متأخر نیز او شیعه و از اصحاب امام جعفر صادق علیه السلام دانسته شده است.[۱۵]
جایگاه علمی
- بنیانگذاری علم عروض: خلیل واضع علم عروض است. ابداع این علم توسط او، همسنگ تدوین منطق توسط ارسطو دانسته شده است.[۱۶]
- نخستین فرهنگ لغت عرب: کتاب «العین» به شیوهای کاملاً نو و ابتکاری منسوب به اوست.[۱۷]
- بنیانگذاری علم نحو: با اینکه پیش از وی دانشمندان ممتازی در علم نحو بودهاند، خلیل را بنیانگذار علم نحو دانستهاند.[۱۸]
خلیل در مکتبهای دیگر نحوی زبان عربی نیز تأثیرگذار بود، زیرا اصول مهم مکتب بصره (سماع، قیاس، تعلیل) در مکتب کوفه نیز پذیرفته شد. کسایی نحو را از خلیل آموخت و یحیی بن زید فراء (متوفی ۲۰۷) نیز کتاب سیبویه را همدم خود قرار داده بود.[۱۹]خلیل در پیدایش نخستین اثر روشمند در نحو عربی، یعنی «الکتاب» سیبویه، نقش اساسی داشت و اغلب منابع متقدم بسیاری از مطالب این کتاب را از آنِ خلیل دانستهاند.[۲۰]
آثار[۲۱]
آثار منسوب به خلیل بن احمد عبارتند از:
- کتاب العین (فرهنگ لغت)
- کتاب النغم
- کتاب العروض
- کتاب الشواهد
- کتاب الجمل
- کتاب النقط و الشکل
- کتاب فائت العین
- کتاب الایقاع
مؤلف اولين كتاب مستقل درباره غدير
خلیل بن احمد فراهیدی، ادیب شیعه در قرن دوم قمری، مؤلف اولین کتاب مستقل درباره غدیر دانسته شده است.[۲۲] اولين كتاب مستقلى كه در موضوع غدير تألیف شده، خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير، از عالم برجسته ادبیات عرب خليل بن احمد فراهيدى است كه خطبه مفصل پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر را آورده است. اگر چه اين كتاب امروزه مفقود است، نام و خصوصيات آن در تاریخ ثبت شده است.[۲۳]
در تاريخچه كتابهاى اسلامى، این کتاب تحت عنوان «جزءٌ فيه خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير»[۲۴] معرفى شده است و بعد از او كتابهاى بسيارى در اين زمينه تألیف گرديده است.[۲۵]
پانویس
- ↑ ابوالطبیب لغوی، مراتب النحویین، ص۴۵؛ سیرافی، کتاب اخبار النحویین البصریین، ص۳۸؛ زیبدی، طبقات النحویین و اللغویین، ص۴۷
- ↑ یاقوت حموی، معجم الادباء، ج۳، ص۱۲۶۰
- ↑ معجم الادباء، ج۳، ص۱۲۶۰-۱۲۶۱
- ↑ برای نمونه ر.ک: شوشتری، مجالس المؤمنین، ص۵۵۰؛ خوانساری، ج۳، ص۲۸۹
- ↑ مرزبانی، کتاب نورالقبس المختصر من المقتبس، ص۵۶؛ ابن انباری، نزهة الالباء فی طبقات الادباء، ص۴۶
- ↑ مرزبانی، همان، ص۵۶؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۷، ص۴۳۰؛ فیروزآبادی، کتاب البلغة فی تاریخ ائمة اللغة، ص۷۶
- ↑ ابن معتز، طبقات الشعراء، ص۹۷، ۹۹؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۲۴۵-۲۴۶؛ سیوطی، المزهر، ج۱، ص۶۴
- ↑ نورالقبس، ص۷۲
- ↑ الفهرست، ص۴۷
- ↑ معجم الادباء، ج۳، ص۱۲۶۰
- ↑ ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة، ج۱، ص۳۱۱-۳۱۲
- ↑ نورالقبس، ص۵۶؛ ابن عبدربه، العقد الفرید، ج۲، ص۲۱۷
- ↑ شوشتری، مجالس المؤمنین، ص۵۵۴
- ↑ الخلیل بن احمد الفراهیدی: اعماله و منهجه، ص۴۸-۴۹
- ↑ افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۲، ص۲۴۹؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ج۲، ص۳۲۵؛ قس مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۷، ص۱۸۵ که پدر خلیل را از اصحاب امام جعفر صادق دانسته است
- ↑ یاقوت حموی، معجم الادباء، ج۳، ص۱۲۶۱
- ↑ البته انتساب این کتاب به خلیل گاهی مورد تردید قرار گرفته است: ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۲۴۶
- ↑ شوقی ضیف، المدارس النحویة، ص۵۶
- ↑ سیدی، رویکرد زبانشناختی به نحو عربی، ص۱۷۸
- ↑ سیبویه، الکتاب، ج۱، مقدمه، ص۶؛ سیرافی، اخبار النحویین، ص۴۰؛ مرزبانی، نورالقبس، ص۵۸
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۴۹؛ یاقوت حموی، معجم الادباء، ج۳، ص۱۲۷۱
- ↑ چهارده قرن با غدير، ص۱۳۹؛ چهارده قرن با غدير، ص۱۵۲؛ چهارده قرن با غدير، ص۱۲۲؛ غدير در آئينه كتاب، ص۱۲؛ اسرار غدير، ص۱۰۸.
- ↑ الذريعة، ج۵، ص۱۰۱، ش۴۱۸.
- ↑ الذريعة، ج۵، ص۱۰۱، ش۴۱۸؛ الغدير فى التراث الاسلامى، ص۲۳.
- ↑ دانشنامه غدیر، ج۹، ص۱۷۳.
منابع
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- چهارده قرن با غدير (اتمام حجتها، بحثهای علمی، مناظرات، ميراث مکتوب، شعر و ادب، يادگارها و يادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- الذریعة إلی تصانیف الشیعة؛ محمدمحسن بن علی منزوی (آقابزرگ تهرانی)، تحقیق: سید احمد حسینی اشکوری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- غدیر در آینه کتاب؛ محمد انصاری زنجانی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۰ش.
- الغدیر فی التراث الإسلامی؛ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: نشر الهادی، ۱۴۱۵ق.
- معجم الأدباء: ارشاد الاریب الی معرفة الادیب؛ یاقوت بن عبدالله حموی، تحقیق: احسان عباس؛ بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م.