سجستانی عزیزی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوبکر محمد بن عزیز (یا محمد بن عزیز بن أعین، محمد بن عمر بن احمد) |
| سرشناسی | مفسر، ادیب، مؤلف در غریب القرآن |
| وفات | احتمالاً پیش از ۳۲۸ هجری قمری (به قولی حدود ۳۳۰ق) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابن انباری (بهرهمندی علمی) |
| شاگردان | ابواحمد عبدالله بن حسین سامری، ابوعمرو عثمان بن احمد رزاز، ابوعبدالله عبیدالله بن محمد بن بطه عکبری (به عنوان راویان کتاب) |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تفسیر، لغت، ادبیات |
| علت شهرت | تألیف کتاب «غریب القرآن» (یا «نزهة القلوب») |
ابوبکر محمد بن عزیز سجستانی (متوفی حدود ۳۳۰ هجری قمری) از مفسران، ادیبان و مؤلفان در حوزه «غریب القرآن» به شمار میرود. در منابع رجالی، نام او بیشتر به «محمد بن عزیز» بسنده شده است، هر چند گاه با عناوینی چون «محمد بن عزیز بن أَعْیَن»، «محمد بن عمر بن احمد» و «محمد بن عمر بن احمد بن عزیز» نیز از او یاد شده است. دارقطنی (متوفی ۳۸۵ق) و خطیب بغدادی نیز او را «محمد بن عزیز» خواندهاند.
زندگی نامه[۱]
از زندگی ابوبکر سجستانی آگاهی چندانی در دست نیست. نسبت «سجستانی» نشان میدهد که اصل او از سیستان بوده، اما در بغداد میزیسته است. درباره تاریخ درگذشت وی اختلاف نظر وجود دارد. ذهبی میگوید: «وی تا حدود سال ۳۳۰ق در قید حیات بوده، اما ابن نجار درباره تاریخ وفاتش سکوت کرده است». از سوی دیگر، ابن خالویه بر این باور است که مرگ ابوبکر سجستانی پیش از ابوبکر محمد بن قاسم انباری (که در ۳۲۸ق درگذشت) واقع شده است. از این رو، دیدگاه ابن شاکر و بسیاری از متأخران و حتی معاصران که سال ۳۳۰ق را بهطور قطعی سال وفات او میدانند، محل تردید است.
اساتید
درباره استادان ابوبکر سجستانی گزارش روشنی در دست نیست. تنها میدانیم که او در تألیف کتاب «غریب القرآن» از ارشادات ابن انباری بهره برده و ابن خالویه او را از شاگردان ابن انباری شمرده است.
شاگردان
از میان راویانی که کتاب «غریب القرآن» را از ابوبکر سجستانی نقل کردهاند، تنها سه تن شناخته شدهاند:
- ابواحمد عبدالله بن حسین بن حسنون سامری
- ابوعمرو عثمان بن احمد بن سمعان رزاز
- ابوعبدالله عبیدالله بن محمد بن بطه عُکبری
با این حال، ابن خالویه معتقد است که نه این سه تن و نه هیچ راوی دیگری، کتاب را مستقیماً از مؤلف استماع نکردهاند.
آثار
تنها اثر شناخته شده از ابوبکر سجستانی، کتاب «غریب القرآن» است. در برخی نسخهها، این کتاب با عنوان «نزهة القلوب» نیز نامیده شده است. تألیف این اثر بیش از پانزده سال به طول انجامیده و گویا ثمره تمام عمر سجستانی بوده است. «غریب القرآن» از همان سده چهارم هجری به عنوان اثری معتبر در زمینه لغات و واژگان دشوار قرآن شناخته میشد و پس از آن نیز همواره یکی از نامآورترین آثار در این رشته به شمار رفته است.
معناى اولى براى مولى[۲]
در كتاب «عوالم العلوم» فهرستى از راويان حدیث و شعرا و اهل لغت عامه كه معنى «اولى» را معناى اصلى كلمه مولى دانسته اند آورده است[۳]، كه يكى از آنها سجستانى عزيزى (م ۳۳۰ ق) است.