سنایی غزنوی

سنایی غزنوی، شاعر عارف‌مشرب و حکیم نامدار نیمه دوم قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری، که از جمله سنایانی برشمرده شده که به دلالت حدیث غدیر به امامت امیرالمؤمنین علیه السلام تصریح کرده است. گفته شده که برخی اشعار سنایی صریح در این معناست که پیامبر صلی الله علیه و آله در روز غدیر امیرالمؤمنین علیه السلام را نایب خود و امیر شرعش گردانده است.

سنایی غزنوی

اطلاعات فردی
نام کامل	ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی
سرشناسی	شاعر • عارف • حکیم
تولد	نیمه دوم قرن پنجم قمری در غزنین (در افغانستان کنونی)
وفات	نیمه اول قرن ششم قمری
محل دفن	غزنین
اطلاعات علمی
تحصیلات	ادبیات • عرفان • حکمت • تفسیر • حدیث • فقه • منطق • کلام • طب • نجوم
مذهب	اهل‌سنت
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	شعر عرفانی و صوفیانه
علت شهرت	نخستین شاعر بزرگ صوفی که مضامین عرفانی را در شعر فارسی مطرح کرده است

برخی محققان شیعه به دلیل وجود اشعار ستایشگرانه از سنایی درباره اهل بیت علیه السلام او را شیعه دانسته‌اند؛ با این حال، به باور برخی سنایی دیدگاه مذهبی وحدت‌گرایانه‌ای داشته و اشعارش به‌گونه‌ای است که ستایش از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، خلفاء، امامان شیعه علیهم و حتی ابوحنیفه و شافعی را شامل می‌شود و بنابراین مذهب دقیق او را نمی‌توان به سادگی تعیین کرد.

جایگاه و برخی ویژگی‌ها

سنایی غزنوی، با نام اصلی ابوالمجد مجدود بن آدم، شاعر عارف‌مشرب و حکیم نامدار نیمه دوم قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری که نخستین شاعری دانسته شده که مضامین و اصطلاحات عرفان و تصوف را در قالب شعر درآورده است. سنایی را یکی از نقاط عطف شعر فارسی و در کنار عطار نیشابوری از پایه‌گذاران شعر عرفانی فارسی برشمرده شده است.

مذهب سنایی

برخی محققان شیعه به دلیل وجود اشعار ستایشگرانه از سنایی درباره اهل بیت علیه السلام او را شیعه دانسته‌اند؛ از جمله مدرس تبریزی در کتاب ریحانة الأدب که درباره شیعه‌بودن سنایی بر اساس شعرهای او در حدیقة الحقیقه و دیوان اشعار بحث کرده است. همچنین، شیخ عباس قمی با استناد به اشعار سنایی که خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام را تأیید می‌کند، معتقد است که سنایی شیعه بوده و به‌دلیل شرایط زمان تقیه می‌کرده است. افندی نیز با ارجاع به ابیاتی که اشاره به حدیث غدیر دارد، سنایی را شیعه قلمداد کرده است.

از سوی دیگر، برخی پژوهشگران، معتقدند سنایی در کتاب حدیقة الحقیقه دیدگاه وحدت‌گرایانه‌ای دارد و اشعارش به گونه‌ای است که ستایش از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، خلفاء، امامان شیعه و حتی ابوحنیفه و شافعی را شامل می‌شود و بنابراین مذهب دقیق او را نمی‌توان به سادگی تعیین کرد.

گفته شده که در بخشی از اشعار سنایی، که ظاهراً پاسخ به سوالات سلطان سنجر درباره مذهبش است، امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان مدینه العلم شناخته شده و او را تنها شایسته امامت دانسته است. همچنین از غصب حق حضرت زهرا سلام الله علیها در ماجرای فدک یاد کرده و بر مذهب جعفری تأکید داشته است.

سنایی و غدیر

برخی با قبول سنی بودن سنایی، او را از جمله سنایانی برشمرده‌اند که به دلالت حدیث غدیر به امامت امیرالمؤمنین علیه السلام تصریح کرده است. سنایی در مدح امیرالمؤمنین علیه السلام سروده است:

نایب مصطفی به روز غدیر

کرده بر شرع خود مر او را میر

از نظر برخی محققان، این بیت صریح در این معناست که پیامبر صلی الله علیه و آله در روز غدیر امیرالمؤمنین علیه السلام را نایب خود و امیر شرعش گردانده است.

آثار

در برخی منابع، به بعضی آثار سنایی اشاره شده است:

• کلیات دیوان
• حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة (الهی‌نامه/فخری‌نامه)
• سیر العباد إلی المعاد
• طریق التحقیق
• کارنامه بلخ (مطایبه‌نامه)
• عشق‌نامه
• عقل‌نامه
• تجربة العلم
• غریب‌نامه
• رساله اعتراض
• رساله مقدمه نثری
• نامه‌ها (مکاتیب) سنایی

منابع

• تاریخ تشیع در ایران؛ رسول جعفریان، تهران: انتشارت علم، ۱۳۸۷ش.
• تازیانه‌های سلوک: نقد و تحلیل چند قصیده از حکیم سنائی؛ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: انتشارات آگه، ۱۳۸۸ش.
• چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
• حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة؛ ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی، تحقیق: محمدتقی مدرس رضوی، تهران: چاپخانه سپهر، بی‌تا.
• دیوان حکیم سنایی غزنوی بر اساس معتبرترین نسخه‌ها؛ تهران،: نشر آزادمهر، ۱۳۸۱ش.
• ریاض العلماء و حیاض الفضلاء؛ عبدالله بن عیسی‌بیگ افندی، تحقیق: سید احمد حسینی اشکوری، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۳۱ق.
• ریحانة الادب؛ محمدعلی مدرس تبریزی، قم: انتشارات مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۳۹۵ش.
• «سنایی غزنوی»؛ یوهان توماس پیتر دبروین، ترجمه فریبا شکوهی، در دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی (ج۳)، تهران:: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۸۸ش.
• الکنی و الألقاب؛ عباس بن محمدرضا قمی، تهران: مکتبة الصدر، ۱۴۰۹ق.