صلۀ رحم

صله رحم به معنای برقراری پیوند و ارتباط محبت‌آمیز با خویشاوندان نسبی (پدری و مادری) است که شامل دیدار، کمک مالی و عاطفی، و احترام به آنان می‌شود. این عمل در اسلام واجب شمرده شده و قطع رابطه با خویشاوندان از گناهان کبیره است تا جایی که قرآن، ترک‌کنندگان آن را در شمار زیان‌کاران و لعنت‌شدگان معرفی می‌کند. صله رحم آثار دنیوی مانند افزایش عمر و وسعت روزی، و اخروی مانند آسانی حساب را به همراه دارد.

صله رحم در آیات و روایات

«صله رحم» از دو جزء «صله» و «رحم» ساخته شده است. «صله» به مفهوم پیوند دادن دو چیز با یکدیگر است، و «رحم» به معنای جایگاه جنین در رحم مادر می‌باشد. واژه «رحم» در ترکیب «صله رحم» به صورت کنایه‌ای برای دلالت بر خویشاوندی و نزدیکی نسبی به کار رفته است.

در قرآن

خدای متعال در سوره نساء آیه ۱ می‌فرماید: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَيْکُمْ رَقِيبًا؛ یعنی از خداوندی بترسید که به نام او از یکدیگر درخواست می‌کنید و درباره خویشاوندان کوتاهی نکنید که خداوند مراقب شماست. در آیه ۳۶ همان سوره، خداوند احسان به خویشاوندان را در کنار عبادت خود و نیکی به پدر و مادر قرار می‌دهد. همچنین در سوره رعد، آیه ۲۱، صاحبان خرد کسانی معرفی شده‌اند که آنچه خدا به پیوندش فرمان داده، می‌پیوندند. در مقابل، سوره محمد آیات ۲۲-۲۳ به شدت از قطع رحم نهی کرده و می‌فرماید کسانی که در زمین فساد کرده و قطع رحم می‌کنند، از رحمت الهی دور می‌گردند.

در روایات معصومین علیهم السلام

• در حدیث قدسی، خدای رحمان می‌فرماید: «أَنَا الرَّحْمَنُ خَلَقْتُ الرَّحِمَ وَ شَقَقْتُ لَهَا اسْماً مِنِ اسْمِی فَمَنْ وَصَلَهَا وَصَلْتُهُ وَ مَنْ قَطَعَهَا قَطَعْتُهُ»؛ «من خدای رحمان هستم؛ رَحِم را آفریدم و نامی از نام خود برایش برگرفتم. هر کس صله رحم کند، او را به رحمت خود پیوندم و هر که قطع رحم کند، او را از رحمت خود دور سازم».

• پیامبر اکرم صلی الله علیه واله می‌فرماید: «صِلُوا أَرْحَامَکُمْ وَ لَوْ بِالسَّلَامِ»؛ «با خویشاوندان خود پیوند برقرار کنید، هر چند با سلام کردن باشد». همچنین از آن حضرت نقل شده است: «صِلَةُ الرَّحِمِ تَزِیدُ فِی الْعُمْرِ وَ تُنْمِی الْأَمْوَالَ»؛ «صله رحم عمر را افزایش می‌دهد و اموال را فزونی می‌بخشد».
• امام باقر علیه السلام در بیان برکات صله رحم می‌فرماید: «صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُزَکِّی الْأَعْمَالَ وَ تُنَمِّی الْأَمْوَالَ وَ تَدْفَعُ الْبَلْوَی وَ تُیَسِّرُ الْحِسَابَ وَ تُنْسِئُ فِی الْأَجَلِ»؛ «صله رحم اعمال را پاکیزه می‌کند، اموال را افزایش می‌دهد، بلا را دفع می‌کند، حساب قیامت را آسان می‌گرداند و عمر را طولانی می‌کند».
• امام صادق علیه السلام نیز می‌فرماید: «إِنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ وَ الْبِرَّ لَیُهَوِّنَانِ الْحِسَابَ وَ یَعْصِمَانِ مِنَ الذُّنُوبِ»؛ «همانا صله رحم و نیکوکاری، حساب روز جزا را آسان کرده و انسان را از گناهان بازمی‌دارد».
• در نهج‌البلاغه، امیرالمؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید: «صِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِی الْمَالِ مَنْسَاةٌ فِی الْأَجَلِ»؛ «صله رحم را پیشه کنید که موجب فزونی مال و طولانی شدن عمر است».

ارحام نسبی و سببی

• خویشاوندی از نظر عرفی دو گونه است: نسبی (وابسته به خون و رحم) مانند پدر، مادر، فرزندان، برادر، خواهر، عمو، عمه، دایی، خاله، پدربزرگ، مادربزرگ و فرزندان همگی آنان؛ صله رحم با این گروه واجب است.
• خویشاوندی سببی (ناشی از ازدواج) مانند رابطه زن و شوهر و بستگان دو طرف؛ در وجوب صله رحم با این گروه، اختلاف نظر وجود دارد.
• در میان همه خویشاوندان، پدر و مادر جایگاه ویژه‌ای در قرآن دارند: پس از فرمان به پرستش خدای یگانه، خداوند به احسان به والدین فرمان می‌دهد (اسراء، ۲۳) و می‌فرماید حتی «اُف» به آنان مگو.

ارحام روحانی و ایمانی

• ارحام روحانی نیز مطرح شده‌اند: پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود «من و علی پدران این امت هستیم»؛ همچنین صله با عالمان دینی پاداش فراوان دارد و در روایات به آن سفارش شده است.
• برادران دینی نیز در رتبه بعد قرار دارند: «مؤمنان برادران یکدیگرند»؛ امام صادق علیه السلام فرمود مؤمنان برادران هم و فرزندان یک پدر و مادرند که ناراحتی یکی، دیگران را بی‌خواب می‌کند.

اعمال عيد غدير

از جمله آداب عيد غدير صله رحم است: صله رحم و ديد و بازديد ارحام آثار زيادى نظير زياد شدن روزى و طول عمر و عاقبت به خيرى دارد. از ما خواسته‏ اند كه در ايام مخصوصى مثل بزرگ‏ترين عيد ائمه ‏عليهم السلام يعنى عيد كبير غدير، به ديدن پدر و مادر و برادر و خواهر برويم، و با سلام و تبريک و تهنيت گفتن هم اسباب خوشحالى ائمه ‏عليهم السلام را فراهم نماييم، و هم باعث سرور فاميل شويم.

«عن زياد بن محمد، عن ابى‏ عبداللَّه ‏عليه السلام، قال: ينبغى لكم ان تتقرّبوا الى اللَّه فيه بصلة الرحم، فان الانبياء عليهم السلام كانوا اذا اقاموا اوصياءهم فعلوا ذلک و امروا به»: شايسته است كه در روز غدير با پيوند با خويشاوندان به خداوند تقرّب جوييد، زيرا پيامبران الهى‏ عليهم السلام وقتى اوصياء خود را اقامه مى ‏كردند اين عمل را انجام داده و به اين عمل امر مى‏ كردند.