عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی
ابومحمد عبدالرحمن بن محمد بن ادریس بن منذر تمیمی رازی (۲۴۰–۳۲۷ قمری)، مشهور به ابن ابی حاتم، از برجستهترین محدثان، فقها، مفسران و رجالشناسان نیمه دوم قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری است. وی به دلیل دقت در نقد حدیث و تألیف آثار مرجع در علوم اسلامی، نزد اهل سنت از احترام ویژهای برخوردار بوده است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | أبو محمد عبدالرحمن بن محمد بن إدریس بن المنذر التمیمی الرازی |
| سرشناسی | محدث، مفسر، فقیه و رجالشناس برجسته اهل سنت در سدههای سوم و چهارم هجری |
| تولد | ۲۴۰ هجری قمری، ری |
| وفات | محرم ۳۲۷ هجری قمری، ری |
| محل دفن | ری |
| خویشان سرشناس | پدر: أبو زرعة الرازی (محدث نامدار) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | پدرش أبو زرعة الرازی، مسلم بن الحجاج، البخاری (به واسطه)، یحیی بن معین (به واسطه) |
| شاگردان | ابن حبان البستی، أبو الشیخ الأصفهانی، أبو أحمد الحاکم النیسابوری |
| تحصیلات | تحصیل در ری، سپس سفر برای تحصیل به شام، مصر، اصفهان و دیگر مراکز علمی |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، علم الرجال (جرح و تعدیل)، تفسیر، فقه |
| علت شهرت | تألیف کتاب «الجرح والتعدیل» در نقد راویان حدیث |
زندگینامه
وی ظاهراً در شهر ری زاده شد و دانشهای ابتدایی را نزد پدرش، ابوزرعه رازی (محدث نامدار)، و فضل بن شاذان نیشابوری (در قرائت) فراگرفت.[۱] وی برای تکمیل تحصیلات سفرهای علمی گستردهای انجام داد: دو بار به حج رفت (۲۵۵ و ۲۶۰ ق) و در سال ۲۶۲ ق به شام و مصر سفر کرد و هفت ماه در مصر از علمای آن دیار بهره برد. سپس عازم اصفهان شد و در نهایت به ری بازگشت و تا پایان عمر در آنجا ماند.[۲]ابن ابی حاتم در ماه محرم سال ۳۲۷ قمری در ری درگذشت.[۳]
جایگاه علمی
او در مراکز علمی عراق و بغداد نیز شهرت داشت و با القابی چون «حافظ»، «ناقد»، «شیخالاسلام» و «ثقه» ستوده شده است.[۴] پدرش درباره فضیلت او گفته است: «من در عبادت کسی را فاضلتر از او ندیدم و هیچ گناهی از او سر نزده است».[۵] از نظر مذهبی، او را از فقهای شافعی دانستهاند.[۶]
استادان و مشایخ[۷]
ابن ابی حاتم از محضر شمار بسیاری از علمای عصر خود بهره برد که از مشهورترین آنان میتوان به این افراد اشاره کرد:
- ابوزرعه رازی (پدرش)
- مسلم بن حجاج (صاحب صحیح)
- صالح بن احمد بن حنبل
- یحیی بن معین (به واسطه پدرش)
- محمد بن اسماعیل بخاری (به واسطه پدرش)
- محمد بن مسلم بن واره
- حسن بن عرفه
- یونس بن عبدالاعلی
راویان و شاگردان متعددی از او حدیث و علم نقل کردهاند،[۸] از جمله:
- ابوحاتم بن حبان بستی (مؤلف الصحیح)
- ابو الشیخ عبدالله بن محمد اصفهانی
- ابواحمد حاکم نیشابوری
- حسینک تمیمی
- ابراهیم بن محمد نصرآبادی
تألیفات
وی تألیفات متعدد و ارزشمندی در علوم مختلف اسلامی از خود به جای گذاشته است[۹] که مهمترین آنها عبارتند از:
- «الجرح و التعدیل» مهمترین و مشهورترین اثر او در نقد راویان حدیث که از قدیمیترین و معتبرترین منابع رجالشناسی اهل سنت بهشمار میرود.[۱۰]
- «تفسیر القرآن» تفسیری روایی که بخشهایی از آن باقی مانده است.[۱۱]
- «علل الحدیث» در بررسی علل و اسرار احادیث.
- «آداب الشافعی و مناقبه» در دفاع از امام شافعی و بیان فضایل او.
- «الرد علی الجهمیة» در رد عقاید جهمیه.
- «اصول السنة و اعتقاد الدین» در بیان عقاید سنتی.
- «کتاب المراسیل»
- «کتاب الزهد»
روایت حدیث غدیر[۱۲]
یکی از علما و بزرگان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده عبدالرحمن بن ابی حاتِم رازی، ابن ابی حاتم (ت ۲۴۰ یا ۲۴۱ - م ۳۲۷ ق) است.[۱۳] حافظ جلال الدین سیوطی در «الدرّ المنثور» و شوکانی در «فتح القدیر» نزول آیه تبلیغ در غدیر را از ابن ابی حاتم نقل کردهاند. شهاب الدین آلوسی و شیخ محمد عبده مصری نیز این خبر را در کتابهایشان آوردهاند.[۱۴] ذهبی و ابن شاکر کُتُبی:[۱۵] او را توثیق کرده و ستودهاند. امام ابوولید باجی و ابویَعلی خلیلی او را توثیق کرده است.
پانویس
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۵؛ عامری، غربال الزمان، ص۲۸۵
- ↑ سیوطی، طبقات الحفاظ، ص۳۴۷؛ ابن ابی یعلی، طبقات الحنابلة، ج۲، ص۵۵
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۱۶؛ ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۱، ص۴۳۲
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴
- ↑ عبادی، طبقات فقهاء الشافعیة، ص۲۹
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴؛ ابن ابی یعلی، طبقات الحنابلة، ج۲، ص۵۵
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴
- ↑ بابانی بغدادی، هدیة العارفین، ج۱، ص۵۱۳؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۱۶
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴؛ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص۵۸۲
- ↑ سیوطی، طبقات الحفاظ، ص۳۴۷
- ↑ چکیده عبقات الانوار (حدیث غدیر): ص ۲۵۳.
- ↑ دانشنامه غدیر، ج ۱۴، ص ۵۰۵
- ↑ الدرّ المنثور: ج ۲ ص ۲۹۸. فتح القدیر: ج ۳ ص ۵۷. روح المعانی: ج ۲ ص ۳۴۸. المنار: ج ۶ ص ۴۶۳.
- ↑ سیر اعلام النبلاء: ج ۱۳ ص ۲۳۶. تذکرة الحفّاظ: ج ۳ ص ۸۲۹. فوات الوفیات: ج ۲ ص ۲۸۷. سُبکی نیز سخن خلیلی را درباره ابن ابی حاتِم آورده است: طبقات الشافعیة: ج ۲ ص ۲۳۷.