عبدالله انصاری

خواجه عبدالله انصاری

اطلاعات فردی
نام کامل	ابواسماعیل عبدالله بن ابی‌منصور محمد بن علی انصاری هروی
سرشناسی	عارف، مفسر، محدث، ملقب به «شیخ‌الاسلام» و «پیر هرات»
تولد	۲ شعبان ۳۹۶ هجری قمریدر هرات
وفات	۲۲ ذی‌الحجهٔ ۴۸۱ هجری قمری در هرات
محل دفن	گازرگاه، هرات (افغانستان امروزی)
خویشان سرشناس	پدر: ابی‌منصور محمد (از نوادگان ابوایوب انصاری)
اطلاعات علمی
مذهب	حنبلی
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	تصوف، شعر
علت شهرت	مناجات‌نامه، منازل السائرین، طبقات الصوفیه، صد میدان، ذم الکلام

خواجه عبدالله انصاری (۳۹۶–۴۸۱ ق)، ملقب به «شیخ‌الاسلام» و معروف به «پیر هرات»، از بزرگ‌ترین عارفان، محدثان، مفسران و شاعران فارسی‌زبان سدهٔ پنجم هجری است که با آثاری چون «مناجات‌نامه» و «منازل السائرین»، تأثیر بر ادبیات عرفانی و اخلاقی اسلام نهاد. او که از نوادگان ابوایوب انصاری، صحابی پیامبر صلی الله علیه وآله، بود، در هرات زاده شد و همان‌جا زیست و درگذشت.

زندگی‌نامه

عبدالله بن ابی‌منصور محمد بن علی انصاری هروی، با کنیهٔ ابوعبدالرحمان و ابواسماعیل، در سال ۳۹۶ هجری قمری (و به قولی ۳۹۵ یا ۳۹۸) در شهر هرات – که در آن زمان بخشی از خراسان بزرگ بود – دیده به جهان گشود. نسب او به ابوایوب انصاری، صحابی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، می‌رسید. خاندانش از دیرباز در هرات به دانش و فضل شهرت داشتند و پدرش، ابی‌منصور، نیز از مردان نیکوکار و مورد احترام روزگار بود.

جایگاه علمی

خواجه عبدالله، با کنیهٔ ابواسماعیل، در میان عموم مردم به «خواجه عبدالله انصاری» و در محافل علمی به «شیخ‌الاسلام» شهرت یافت. او از صوفیان بزرگ زمان خود بود و در عبادات و مناجات، چنان کوشید که نامش در زمرهٔ عارفان اهل سنت ثبت شد. اما آنچه او را از بسیاری از صوفیان همروزگارش متمایز می‌ساخت، تبحر او در علوم دینی و به‌ویژه دانش حدیث بود. او برخلاف مشایخ صوفیه که غالباً به نقل حدیث چندان اهتمام نمی‌ورزیدند، در این دانش صاحب‌نظر بود و آثاری در این زمینه از خود بر جای گذاشت.

نکتهٔ جالب توجه اینکه خواجه عبدالله، کتاب ترمذی را بر دو صحیح بخاری و مسلم ترجیح می‌داد و دلیل آن را چنین بیان می‌کرد که از صحیح بخاری و مسلم تنها کسانی می‌توانند بهره برند که به علم حدیث آشنایی کامل دارند، اما کتاب ترمذی برای همگان – اعم از عالمان، فقیهان و عموم مردم – قابل استفاده است.

او همچنین در ادبیات فارسی و عربی و شعر دستی توانا داشت و از وی نقل شده است که شش هزار بیت شعر از برداشت. مذهب او حنبلی بود و مردم را نیز به این مذهب توصیه می‌کرد و حتی کتابی در سیرهٔ احمد بن حنبل به نگارش درآورد. از ویژگی‌های بارز خواجه، برخورد بی‌پروای او با حاکمان و پادشاهان بود؛ او ملاحظهٔ هیچ ظالمی را نمی‌کرد و با صراحت تمام با منکرات آنان مبارزه می‌نمود. این شجاعت، دشمنان بسیاری برای او پدیدآورد و چندین بار جان خود را در معرض خطر دید. سرانجام در سال ۴۸۱ هجری قمری (و به قولی ۴۸۸ قمری) در شهر هرات درگذشت و در گازرگاه هرات به خاک سپرده شد.

آثار

خواجه عبدالله انصاری آثار متعددی از خود بر جای نهاده که هر یک به نوبهٔ خود از مهم‌ترین متون عرفانی و تصوف به‌شمار می‌روند:

• مناجات‌نامه (الهی‌نامه)
• منازل السائرین
• تفسیر
• طبقات الصوفیه
• ذم الکلام
• صد میدان
• نصایح
• زادالعارفین
• کنزالسالکین
• قلندرنامه
• محبت‌نامه
• هفت حصار
• رسالهٔ دل و جان

غدیریه

ادیبان و شعرای برجسته پارسی زبان، واقعه با شکوه غدیر و پیام‌های آن را به نظم کشیده‌اند، از جمله آنها خواجه عبداللَّه انصاری (م ۴۸۱ ق) است:

ای خوانده تو را خدا ولی ادرکنی		بر تو زِ نبی صلی الله علیه وآله نصّ جلی ادرکنی
دستم تهی و لطف تو بی پایان است		یا حضرت مرتضی علی ادرکنی