عرضه ولایت

«عرضه ولایت» بر تمامی مخلوقات، از آموزه‌های عمیق قرآنی و روایی شیعه است که ریشه در آیه شریفه إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ دارد. بر اساس روایات معصومین علیهم‌السلام، حقیقت ولایت اهل‌بیت به عنوان «امانت الهی» بر تمامی عوالم امکان – از افلاک و زمین گرفته تا جمادات، نباتات و حیوانات – عرضه شده است. این عرضه، از سنخ تکوین و جعل وجودی است نه تشریع و تکلیف؛ به این معنا که حقیقت ولایت به مثابه قوام و نظام‌بخش هستی در همه موجودات جریان دارد و هر موجودی به میزان پذیرش تکوینی خود از این حقیقت، به طهارت و کمال یا خباثت و نقص دچار شده است.

عرضه ولایت در آیات و روایات

قرآن کریم در سوره احزاب می‌فرماید:

• إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا: ما امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه داشتیم، پس آنان از حمل آن سرباز زدند و از آن ترسیدند و انسان آن را بر دوش گرفت؛ همانا او ستمگری نادان بود.

از نگاه مفسران شیعه، «امانت» در این آیه به ولایت امیرالمؤمنان علیه‌السلام و امامت تفسیر شده است. در حدیثی از امام صادق علیه‌السلام آمده است:

• «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّإِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ...قَالَ: هِیَ وِلَایَةُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ»: امام صادق علیه‌السلام در تفسیر آیه "إنا عرضنا الأمانة..." فرمود: آن امانت، ولایت امیرالمؤمنان علیه‌السلام است.

نیز از امام رضا علیه‌السلام روایت شده است:

• «سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِیَّ بْنَ مُوسَى الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ»إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ...«فَقَالَ: الْأَمَانَةُ الْوِلَایَةُ، مَنِ ادَّعَاهَا بِغَیْرِ حَقٍّ کَفَرَ»: از امام رضا علیه‌السلام درباره آیه "إنا عرضنا الأمانة..." پرسیدم، فرمود: امانت، ولایت است؛ هر کس آن را به ناحق ادعا کند، کافر شده است.

گستره عرضه ولایت

روایات به روشنی بر عرضه عام و فراگیر ولایت بر تمامی موجودات تأکید دارند. امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

«إِنَّ وِلَایَتَنَا عُرِضَتْ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ وَالْأَمْصَارِ، مَا قَبِلَهَا قَبُولَ أَهْلِ الْکُوفَةِ»: به‌درستی که ولایت ما بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها و شهرها عرضه شد، اما هیچ‌یک آن را همچون اهل کوفه نپذیرفتند.

در روایت دیگری از امیرالمؤمنان علیه‌السلام به نقل از قنبر، عمق این عرضه بر همه موجودات ترسیم شده است:

• «یَا قُنْبَرُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَى عَرَضَ وِلَایَتَنَا عَلَى أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَأَهْلِ الْأَرْضِ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالثَّمَرِ وَغَیْرِ ذَلِکَ، فَمَا قُبِلَ مِنْهُ وِلَایَتَنَا طَابَ وَطَهُرَ وَعَذُبَ، وَمَا لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ خَبُثَ وَرَدِیَ وَنَتَنَ»: ای قنبر! خداوند تبارک و تعالی ولایت ما را بر اهل آسمان‌ها و اهل زمین از جن و انس و میوه‌ها و غیر آنها عرضه داشت؛ هر چه ولایت ما را پذیرفت، پاکیزه و طاهر و گوارا گشت، و هر چه نپذیرفت، پلید و تباه و بدبو گردید.

این روایت نشان می‌دهد که ولایت حتی بر جمادات و ثمرات عرضه شده و پذیرش و رد آن به صورت تکوینی در طهارت و خباثت آنها تأثیر نهاده است.

ولایت به مثابه قوام هستی

در حکمت متعالیه ولایت به عنوان حقیقت قوام‌بخش عالم معرفی شده است. بر اساس این دیدگاه، «عرضه ولایت» بر موجودات، اشاره به نمود و تجلی حقیقت ولایت در مراتب هستی دارد. هر موجودی به میزان قابلیت خود از این حقیقت بهره‌مند شده است.

علامه طباطبایی در المیزان ذیل آیه امانت می‌نویسد:

• «عرض الأمانة على السماوات والأرض والجبال ليس عرضا تشريعيا تكليفيا، بل عرض وجودي تكويني... فالأمانة هي المقام الذي يتولى به الولي أمر الخلائق.»: عرضه امانت بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها، عرضه تشریعی و تکلیفی نیست، بلکه عرضه وجودی و تکوینی است... امانت همان مقامی است که ولیّ به وسیله آن سرپرستی خلق را بر عهده می‌گیرد.

همچنین در روایت نبوی، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌آله فرمودند:

«إِنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَهُ، فَعَرَضَ عَلَیْهِنَّ نُبُوَّتِی وَوِلَایَةَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ»: هنگامی که خداوند آسمان‌ها و زمین را آفرید، آنها را فراخواند و پاسخش دادند، سپس نبوت من و ولایت علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام را بر آنان عرضه داشت.

حیوانات و نباتات نیز مشمول عرضه ولایت هستند

درباره عرضه ولایت بر حیوانات و نباتات، روایات متعددی وجود دارد. از جمله درباره یاقوت و عقیق روایت شده است:

• «تَخَتَّمُوا بِالْعَقِیقِ، فَإِنَّهُ أَوَّلُ جَبَلٍ أَقَرَّ لِلَّهِ بِالْوَحْدَانِیَّةِ وَلِی بِالنُّبُوَّةِ وَلَکَ یَا عَلِیُّ بِالْوَصِیَّةِ»: انگشتر عقیق به دست کنید، زیرا آن نخستین کوهی است که برای خدا به یگانگی، و برای من به نبوت، و برای تو ای علی به وصایت اقرار کرد.

نیز درباره حیوانات، امام صادق علیه‌السلام در حدیثی طولانی از عرضه ولایت بر چهارپایان و حیوانات وحشی سخن گفته است.

تأثیر و پیامدهای تکوینی پذیرش یا رد ولایت

روایات، تاثیر عمیق و ملموس این رویداد را در ذات و ویژگی‌های مادی و معنوی موجودات بیان می‌کنند. این امر نه تنها یک باور قلبی، بلکه حقیقتی است که در سرشت تمام پدیده‌های جهان نقش بسته است. تأثیر آن به شکل زیر نمایان شده است:

موجودات موافق (پذیرندگان ولایت): به طور تکوینی طیب، طاهر و شیرین شدند. به عنوان مثال، عقیق که اولین سنگی بود که ولایت را پذیرفت، دارای برکات ویژه‌ای شمرده شده است و حیواناتی که این ولایت را پذیرفتند، حلال گوشت شدند.

موجودات مخالف (ناپذیرندگان ولایت): در مقابل، به طور تکوینی خبیث، ردی (پست) و متعفن (بدبو) گشتند. بر اساس برخی روایات، میوه‌های تلک مانند آن خربزه‌ای که محضر امیرالمومنین علیه السلام رسید، از این دسته‌اند. همچنین حیواناتی که ولایت را نپذیرفتند، حرام گوشت شده‌اند و برخی پرندگان مانند جغد و عنقا نیز از جمله نپذیرندگان معرفی شده‌اند.

عرضه ولايت بر كوه‏ ها در روز غدير

در آن روز از ايام سال كه مقارن با روز غدير بوده است وقايع بسيار مهمى در عالم خلقت و در تكوين جهان رخ داده، همان طور كه انبياء نيز برنامه‏ هاى مهم خود را در اين روز انجام داده ‏اند. اين به خاطر ارزشى است كه صاحب اين روز يعنى اميرالمؤمنين ‏عليه السلام به آن داده است و حاكى از آن است كه واقعه‏ اى مهم ‏تر از آن در تاريخ عالم نبوده است كه سعى شده ساير وقايع با آن مقارن گردد و از مباركى اين روز طلب بركت و يُمن شود. از جمله عرضه ولايت بر همه مخلوقات در روز غدير است.

همانطور كه در روز غدير «ولایت» بر انسان‏ها عرضه شد، در عالم خلقت بر ساير مخلوقات نيز عرضه شد. امام رضا علیه السلام در حديثى به وقوع اين امور در روز غدير اشاره مى‏ فرمايد. از جمله آنها عرضه ولايت بر كوه ‏ها، و قبول سه كوه پيش از سايرين: عقیق، فیروزه، یاقوت است، و به همين جهت بر ساير جواهرات فضیلت دارند. همچنين هر كدام از كوه‏ ها كه ولايت را قبول نكرد چيزى بر آن نمى ‏رويد.

عرضه ولايت بر پرندگان در روز غدير

همانطور كه در روز غدير «ولایت» بر انسان‏ ها عرضه شد، در عالم خلقت بر ساير مخلوقات نيز عرضه شد. امام رضا علیه السلام در حديثى به وقوع اين امور در روز غدير اشاره مى ‏فرمايد. از جمله آنها عرضه ولايت بر پرندگان، هر كدام قبول كرد با صداى زیبا و فصیح مى‏ خواند، و هر كدام قبول نكرد اَلكَن شد.