علی بن یوسف حلّی
علی بن یوسف بن مطهر حلی، ملقب به رضیالدین و مکنی به ابوالقاسم (یا ابوالحسن)، از عالمان برجسته شیعه در سده هفتم هجری و برادر بزرگتر علامه حلی (جمالالدین حسن بن یوسف بن مطهر) است. وی در فقه، اصول فقه و کلام تبحر داشت و تنها اثر برجایمانده از او، کتاب «العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة» در زمینه ادعیه، اوراد و خواص ایام است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | رضی الدین علی بن یوسف بن مطهر بن محمد بن مطهر حلی |
| سرشناسی | فقیه، اصولی، متکلم و محدث امامی در سده هفتم و اوایل سده هشتم هجری، برادر بزرگ علامه حلی |
| تولد | ۱۱ شوال ۶۳۵ هجری قمری، حله |
| وفات | پس از سال ۷۰۳ قمری |
| خویشان سرشناس | علامه حلی (حسن بن یوسف بن مطهر – برادر کوچکتر)، سدیدالدین یوسف بن علی (پدر) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | سدیدالدین یوسف بن علی حلی (پدر)، محقق حلی (جمالالدین ابو القاسم بن سعید)، بهاءالدین اربلی (صاحب کشف الغمة)، احمد بن مسعود اسدی حلی |
| شاگردان | فخر المحققین (فرزند علامه حلی)، قوامالدین محمد بن علی (فرزند رضیالدین)، عمیدالدین ابیالفوارس، علی بن حسین نرسی استرآبادی (فاضل نرسی) و... |
| تحصیلات | فقه، اصول فقه، کلام، حدیث، ادعیه |
| مذهب | تشیع اثنا عشری (امامی) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| علت شهرت | تألیف کتاب «العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة» (در ادعیه و خواص ایام) |
زندگی نامه[۱]
رضیالدین علی بن یوسف بن مطهر بن محمد بن مطهر حلی، در خاندانی علمی در شهر حله عراق چشم به جهان گشود. پدرش، شیخ سدیدالدین یوسف بن علی بن مطهر حلی، از فقهای برجسته شیعه و از مشهورترین عالمان عصر خود در فقه، اصول فقه و کلام به شمار میرفت. برادر کوچکتر او، علامه حلی (حسن بن یوسف بن مطهر، متوفای ۷۲۶ق) است که شهرتی جهانی در فقه و کلام امامیه دارد. رضیالدین سیزده سال از علامه حلی بزرگتر بود و در دورهای میزیست که حله به عنوان یکی از مهمترین مراکز علمی تشیع شناخته میشد.
بر اساس گزارشی که در مقدمه کتاب «العدد القویة» آمده، علی بن یوسف بن مطهر در شب یکشنبه یازدهم شوال سال ۶۳۵ هجری قمری در حله متولد شد. از تاریخ دقیق وفات او در کتب تراجم و رجال اطلاعی در دست نیست. اما آنچه مسلم است، وی تا اوایل قرن هشتم قمری زنده بوده است. مستند این مدعا، اجازهای است که رضیالدین به فاضل نرسی (علی بن حسین نرسی استرآبادی) نوشته و تاریخ آن سال ۷۰۳ق ذکر شده است. بر این اساس، او در سال ۷۰۳ق همچنان در قید حیات بوده و عمرش به بیش از هفتاد سال رسیده است. از این رو، تاریخ وفات او را پس از ۷۰۳ق و احتمالاً در همان سده هشتم میتوان حدس زد، هرچند منابع متأخر تعیین نکردهاند.
جایگاه در رجال
رضیالدین علی بن یوسف در منابع رجالی شیعه با القاب ستایشآمیزی یاد شده است. علامه مجلسی در «بحارالانوار» از او به عنوان «شیخ فقیه» و «شیخ جلیلقدر» نام برده است. شیخ حر عاملی در «امل الآمل» او را «عالم فاضل» خوانده است. افندی اصفهانی در «ریاض العلماء» و نظامالدین قرشی در «نظام الاقوال» نیز به فضل و جلالت مقام او تصریح کردهاند. محدث نوری در «مستدرک الوسائل» نیز از او با احترام یاد کرده است.
اساتید
بر اساس گزارش مقدمه «العدد القویة»، مهمترین اساتید رضیالدین علی بن یوسف حلی عبارتند از:
- پدرش، سدیدالدین یوسف بن علی حلی – که بیگمان نخستین و مؤثرترین استاد وی بود و او را در فقه، اصول و کلام تربیت کرد.
- محقق حلی (جمالالدین ابو القاسم بن سعید حلی، متوفای ۶۷۶ق) – از بزرگترین فقهای امامیه که بسیاری از عالمان حله از محضر او بهره بردند.
- بهاءالدین اربلی (ابوالحسن علی بن عیسی اربلی، متوفای ۶۹۲ق) – نویسنده کتاب «کشف الغمة فی معرفة الأئمة» که رضیالدین از مجالس علمی او استفاده کرده است.
- احمد بن مسعود اسدی حلی – که نام او در زمره مشایخ رضیالدین ذکر شده، هرچند اطلاعات بیشتری از وی در دست نیست.
شاگردان
رضیالدین علی بن یوسف حلی شاگردان برجستهای را تربیت کرد که برخی از آنان در سده هشتم از چهرههای شاخص علمی بودند. به گزارش مقدمه «العدد القویة»، این شاگردان عبارتند از:
- فخر المحققین (محمد بن حسن بن یوسف حلی، متوفای ۷۷۱ق) – فرزند علامه حلی و خواهرزاده رضیالدین. فخر المحققین از او روایت کرده و اجازه نقل حدیث از وی داشت.
- شیخ قوامالدین محمد فقیه – فرزند خود رضیالدین، که دانش را از پدر فراگرفت.
- عمیدالدین ابیالفوارس (نام کامل: عمیدالدین ابیالفوارس بن محمد بن حسن) – از شاگردان و راویان آثار وی.
- علی بن حسین نرسی استرآبادی (فاضل نرسی) – که رضیالدین در سال ۷۰۳ق برای او اجازه روایت نوشت.
- سید عمیدالدین عبدالمطلب – خواهرزاده دیگر رضیالدین (فرزند خواهرش) که از محضر او بهره برد.
تألیفات
تنها اثری که از رضیالدین علی بن یوسف حلی به جای مانده و در منابع رجالی به آن اشاره شده، کتاب «العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة» است. موضوع این کتاب، دعاها، اذکار و اورادی است که برای هر روز از ماه وارد شده، همراه با شرح حال مولودین در هر روز و بیان خواص و آثار آن ایام. این کتاب از جنبه حدیثی و ادعیهنگاری در سنت شیعه حائز اهمیت است، زیرا بخشی از آموزههای مربوط به زمانشناسی عبادی و ذکرهای روزانه را گرد آورده است.
نسخههایی از این کتاب در کتابخانههای ایران و عراق موجود است و در سال ۱۴۰۸ق (۱۹۸۸م) منتشر شده است. مقدمه این چاپ، که منبع اصلی اطلاعات رجالی درباره مؤلف است، به تفصیل به شرح حال، اساتید، شاگردان و اقوال بزرگان درباره او پرداخته است.
نقل متن كامل خطبه غدير[۲]
خوشبختانه متن مفصل و كامل خطبه غدير در نُه كتاب از مدارک معتبر شيعه كه هم اكنون در دست مى باشد و به چاپ هم رسيده، با اسناد متصل نقل شده است. رواياتِ اين نُه كتاب به سه طريق منتهى مى شود. يكى از اين سه طريق به روايت زید بن ارقم است كه با اسناد متصل در كتاب «العُدَد القويّة» تأليف شيخ على بن يوسف حلى[۳] روایت شده است.