معمر بن مثنی نحوی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوعبیده معمر بن مثنی بن عبید بن غزوان |
| سرشناسی | لغتشناس، راوی، ادیب، شاعر، نویسنده |
| تولد | حدود ۱۱۰-۱۱۴ هجری قمری / بصره |
| وفات | ۲۰۸-۲۱۳ هجری قمری |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابوعمرو بن علاء، یونس بن حبیب، رؤبة بن عجاج، ابویعقوب ثقفی، اخفش اکبر، قتادة بن عامه، هشام بن عروه، عمر کسری |
| شاگردان | جاحظ، ابونواس، ابن سلام جمحی، خلیفة بن خیاط، ابوعثمان مازنی، ابن سعد، ابوعبید قاسم بن سلام، ابن سکیت، ابن هشام |
| تحصیلات | لغت، شعر، انساب، اخبار، تاریخ ایران باستان |
| مذهب | خوارج (اباضی یا صفری) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | روایت شعر و اخبار، لغتشناسی، تاریخنگاری |
| علت شهرت | تألیف بیش از ۲۰۰ اثر از جمله «الأيام»، «النقائض»، «مجاز القرآن»؛ انتقال دانش تاریخی ایران به جهان عرب |
ابوعبیده معمر بن مثنی بن عبید بن غزوان (۱۱۰-۲۰۹ق) از راویان، لغتشناسان و ادیبان اوایل دوره عباسی است. کنیه او ابوعبیده و در برخی منابع «سبخت» نیز لقب گرفته است. هرچند شهرت علمی او بسیار است، اطلاعات دقیقی از زندگیاش در دست نیست.
زندگی نامه[۱]
نسب ابوعبیده به درستی روشن نیست، اما تقریباً قطعی است که اصل او ایرانی و از یهودیان باجروان (در بینالنهرین) بوده است. خود او در روایتی به یهودی بودن اجدادش اشاره کرده است. جد او به دست عبیدالله بن معمر تیمی (از نوادگان ابوبکر) مسلمان شد، از این رو ابوعبیده را از موالی تیم بن مره (تیرهای از قریش) شمردهاند.
تاریخ ولادت او را میان ۱۱۰ تا ۱۱۴ هجری ذکر کردهاند. به دلیل حاکمیت خاندان عبیدالله بر بصره، به احتمال قوی ابوعبیده در بصره زاده شد و در همانجا پرورش یافت.
اساتید
بصره در آن روزگار از مهمترین مراکز علم و ادب بود و ابوعبیده از محضر استادان بزرگی بهره برد:
- ابوعمرو بن علاء (مؤسس مکتب نحوی بصره)
- یونس بن حبیب
- رؤبة بن عجاج
- ابویعقوب ثقفی
- اخفش اکبر
- قتادة بن عامه
- هشام بن عروه
یک استاد ویژه او، مردی ایرانی به نام عمر کسری (احتمالاً عمر بن فرخان، مترجم آثار پهلوی به عربی) بود که اطلاعات گستردهای از تاریخ ایران پیش از اسلام داشت. ابوعبیده بر اساس روایات او، کتاب «اخبار الفرس» را تدوین کرد که منبع اصلی مسعودی در تاریخ شاهان ایران بوده است.
شاگردان
ابوعبیده پس از کسب مهارت در شعر، لغت، انساب و اخبار، مجالس درس خود را در بصره تشکیل داد. بیش از شصت شاگرد نامدار از او بهره بردند، از جمله:
- جاحظ (ادیب مشهور)
- ابونواس (شاعر بزرگ)
- ابن سلام جمحی
- خلیفة بن خیاط
- ابوعثمان مازنی
- ابن سعد (صاحب طبقات)
- ابوعبید قاسم بن سلام
- ابن سکیت و ابن هشام
مناصب و سفرها
در سال ۱۸۸ق، فضل بن ربیع (وزیر هارون الرشید) ابوعبیده را به بغداد دعوت کرد. او به عنوان ندیم هارون الرشید درآمد و استادی خلیفه را بر عهده گرفت. در بغداد نیز مجالس درس تشکیل داد و به تألیف پرداخت. احتمالاً تا پایان خلافت هارون (۱۹۳ق) در بغداد ماند. سفری نیز به فارس داشت که هدف آن دیدار با موسی بن عبدالرحمن هلالی بود.
مذهب
درباره مذهب ابوعبیده اختلاف است. بیشتر منابع او را از خوارج (اباضیه یا صفریه) دانستهاند و هیچیک در خارجی بودن او تردید نکردهاند.
آثار و وفات
ابوعبیده بیش از دویست اثر در زمینههای گوناگون تألیف کرد که اکنون جز اندکی از آنها برجای نمانده است. از مهمترین آثار او:
- الأيام (شرح جنگهای قبایل عرب پیش از اسلام)
- تسمیة أزواج النبي
- الخيل
- مجاز القرآن
- النقائض (نقائض جریر و فرزدق)
- إعراب القرآن
تاریخ وفات او را میان ۲۰۸ تا ۲۱۳ هجری ذکر کردهاند. به روایتی، به دست محمد بن قاسم بن سهل نوشجانی مسموم شد. او عمری طولانی یافت و تا پایان عمر به تألیف و تدریس پرداخت.
معناى اولى براى مولى[۲]
در كتاب «عوالم العلوم» فهرستى از راويان حدیث و شعرا و اهل لغت عامه كه معنى «اولى» را معناى اصلى كلمه مولى دانسته اند آورده است[۳]، كه يكى از آنها معمر بن مثنى نحوى م ۲۰۹ است.