هدیه‌دادن به مؤمنان

هدیه دادن، بخشش مال یا چیزی ارزشمند به دیگری بدون چشم داشت مالی، به قصد ابراز دوستی، محبت و نیکی است. هدیه دادن یا به اصطلاح فقهی هبه، در فقه به معنای این است که به‌موجب آن انسان مالی را رایگان به مِلکیَّت دیگری در می‌آورد. برخی هبه را در معنایی عام شامل هدیه، جایزه و عَطِیّه نیز دانسته‌اند. این عمل در فرهنگ اسلامی، مایه افزایش مهرورزی، از بین رفتن کینه‌ها و کلید برآورده شدن نیازها معرفی شده است. هدیه می‌تواند مادی یا معنوی (مانند سخن حکیمانه) باشد و برترین آن از مال حلال و بدون منت است.

هدیه دادن به مؤمنان در آیات و روایات

مفهوم هدیه در اسلام

هدیه به مؤمنان یکی از سنت‌های پسندیده و از مکارم اخلاق در اسلام به شمار می‌آید. این عمل نیک، جلوهای از بخشندگی و کرامت انسانی است که پیوندهای اجتماعی را استحکام می‌بخشد. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «تَهَادَوْا تَحَابُّوا»؛ به یکدیگر هدیه دهید تا نسبت به همدیگر با محبت شوید. در روایت دیگری، حضرت می‌فرماید: «تَهَادَوْا فَإِنَّهَا تَذْهَبُ بِالضَّغَائِنِ»؛ به یکدیگر هدیه دهید، زیرا هدیه کینه‌ها را از میان می‌برد. امام رضا علیه السلام نیز از جد بزرگوارشان رسول خدا صلی الله علیه واله نقل می‌کنند که فرمود: «نِعْمَ الشَّیْءُ الهَدِیَّةُ وَ هِی مِفْتَاحُ الحَوَائِجِ»؛ بهترین چیز هدیه است و هدیه کلید برآورده شدن نیازهاست.

فضیلت هدیه دادن و آثار آن

در روایات، هدیه دادن از مستحبات مؤکد شمرده شده و پاداش بزرگی برای هدیه‌دهنده ذکر شده است. رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «مَنْ ذَهَبَ إِلَى السُّوقِ فَاشْتَرَى تُحْفَةً فَحَمَلَهَا إِلَى أَهْلِهِ فَإِنَّمَا یَحْمِلُ صَدَقَةً إِلَى مَنْ یَعُولُ»؛ هر کس به بازار رود و هدیه‌ای برای خانواده‌اش بخرد و ببرد، همانند کسی است که برای نیازمندان صدقه می‌برد. امیرالمومنین علی علیه السلام نیز می‌فرماید: «عَلَیْکُمْ بِالسَّخَاءِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ فَإِنَّهُمَا یَزِیدَانِ الرِّزْقَ وَ یُوجِبَانِ الْمَحَبَّةَ»؛ بر شما باد به بخشندگی و خوش‌خلقی که این دو روزی را افزایش می‌دهند و محبت را واجب می‌گردانند. و نیز فرمود: «إِذَا أَهْدَی أَحَدُکُمْ إِلَی أَخِیهِ هَدِیَّةً فَلَا یُشْعِرَنَّهُ أَنَّ لَهُ عَلَیْهِ فَضْلًا»؛ هرگاه یکی از شما به برادرش هدیه‌ای داد، هرگز او را از منت خود آگاه نسازد.

هدیه در سیره معصومین علیهم السلام

امام صادق علیه السلام درباره اهمیت هدیه دادن می‌فرماید: «أَعْطُوا إِخْوَانَکُمْ وَ لَوْ بِالظِّلْفِ الْمُحْرَقِ»؛ به برادرانتان هدیه دهید، هرچند با سم سوزانده شده (نعل اسب کهنه و بی‌ارزش). همچنین از آن حضرت نقل شده است: «مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُهْدِی إِلَی أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ هَدِیَّةً إِلَّا کَانَ لَهُ أَجْرُهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یُنْقَصَ مِنْ أَجْرِ أَخِیهِ شَیْءٌ»؛ هیچ مؤمنی به برادر مؤمن خود هدیه‌ای نمی‌دهد مگر آنکه پاداش آن برای او خواهد بود، بی‌آنکه از پاداش برادرش چیزی کاسته شود. رسول خدا صلی الله علیه وآله هدیه را نشانه دوستی و مهرورزی می‌دانست و می‌فرمود: «إِذَا أَحَبَّ أَحَدُکُمْ أَخَاهُ فَلْیُهْدِ إِلَیْهِ»؛ هرگاه یکی از شما برادرش را دوست دارد، به او هدیه دهد.

آداب هدیه دادن

در منابع دینی برای هدیه دادن آدابی بیان شده است. رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «إِذَا قَدِمَ أَحَدُکُمْ مِنْ سَفَرٍ فَلْیَقْدِمْ مَعَهُ بِهَدِیَّةٍ وَ لَوْ یُلْقِی فِی مِخْلَاتِهِ بِحَجَرٍ»؛ هر کس از سفری بازمی‌گردد، هدیه‌ای همراه خود بیاورد، هرچند سنگی در کیسه خود بیندازد. همچنین درباره ارزشمندترین هدایا فرمود: «أَفْضَلُ الْهَدِیَّةِ مَا کَانَ مِنْ مَالٍ حَلَالٍ»؛ برترین هدیه، هدیه‌ای است که از مال حلال باشد. از ایشان نقل شده که عطر را بهترین هدیه می‌دانست و می‌فرمود: «الْهَدِیَّةُ عَلَى وُجُوهٍ فَأَفْضَلُهَا الطِّیبُ»؛ هدیه بر گونه‌هایی است، بهترین آنها عطر است.

پاسخ به هدیه و پرهیز از منت

اسلام به مؤمنان سفارش کرده که هدیه دیگران را بپذیرند و به آن پاسخ دهند. رسول خد صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «مَنْ أُهْدِیَ إِلَیْهِ هَدِیَّةٌ فَلْیُرِدَّهَا إِنْ کَانَ عِنْدَهُ»؛ هر کس به او هدیه‌ای داده شود، اگر نزد او چیزی هست، همانند آن را بازگرداند. در جای دیگر می‌فرماید: «لَوْ أُهْدِیَ إِلَیَّ کُرَاعٌ لَقَبِلْتُهُ»؛ اگر پای گوسفندی (هدیه‌ای کوچک) به من هدیه داده شود، آن را می‌پذیرم. امام علی علیه السلام درباره پاسخ به هدیه می‌فرماید: «مَنْ أَهْدَى إِلَیْکَ شَیْئاً فَأَهْدِ لَهُ أَفْضَلَ مِنْهُ إِنِ اسْتَطَعْتَ»؛ هر کس چیزی به تو هدیه داد، اگر توانستی بهتر از آن را به او هدیه بده.همچنین از منت گذاشتن بر هدیه گیرنده به شدت نهی شده است. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «لَا یَنْبَغِی لِمَنْ أَهْدَى هَدِیَّةً أَنْ یَمُنَّ بِهَا»؛ سزاوار نیست کسی که هدیه‌ای داده، بر آن منت گذارد.

هدیه معنوی و سخن حکیمانه

هدیه تنها محدود به مال و ثروت نیست؛ بلکه سخن نیک و حکیمانه نیز از برترین هدایا شمرده شده است. رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «أَفْضَلُ مَا یَتَهَادَاهُ الْمُؤْمِنُونَ کَلِمَةُ حِکْمَةٍ تُزِیدُ أَحَدَهُمْ هُدًى»؛ بهترین چیزی که مؤمنان به یکدیگر هدیه می‌دهند، سخن حکیمانه‌ای است که هدایت یکی از آنان را افزایش دهد.

هدیه دادن به مومنان در عید غدیر

هديه فرستادن در ايجاد محبت ميان مؤمنان نقش به سزايى دارد. از نام‏هاى روز غدير نيز «يوم الحباء و العطية» است. هديه باعث زيادى محبت و از بين رفتن كينه ‏ها و شدت الفت بين مؤمنين مى‏ شود.

• «قال على‏ عليه السلام: «وهبوا لإخوانكم و عيالكم من فضله»: در اين روز از فضل خداوند به برادران و عيال خود ببخشيد. در هيچ روزى از سال به اندازه اين عيد اسلامى و شيعى تأكيد بر هديه دادن به برادران دينى و نزديكان، بالأخص اهل و عيال و فرزندان نشده است.
• در اين روز نثار حضرت فاطمه‏ عليها السلام را كه در شب زفاف آن حضرت در سدرةالمنتهى از درخت طوبى نثار كردند، ملائكه براى يكديگر به هديه می ‏فرستند.
• حضرت امام صادق‏ عليه السلام فرموده است: «تهادوا تحابّوا. فان الهدية تذهب بالضعائن»: به هم هديه دهيد تا همديگر را دوست داشته باشيد. همانا هديه كينه ‏ها را از بين مى ‏برد.

ارزشمندترين هديه در روز غدير، هديه ‏اى است كه براى پيشوايان معصوم‏ عليهم السلام و به خصوص حضرت بقيةاللَّه الاعظم‏ عليه السلام فرستاده شود. البته بايد دانست كه امام‏ عليه السلام هيچ گونه نيازى به آفريده‏اى از آفريدگان ندارد، و تمام خلائق با تمام دارايى هايشان در پيشگاه امام‏ عليه السلام ناچيز اند.

• حضرت امام صادق‏ عليه السلام فرموده است: «من زعم ان الامام يحتاج الى ما فى ايدى الناس فهو كافر. انما الناس يحتاجون ان يقبل منهم الامام..»: هر كس گمان كند كه امام به آنچه در دست مردم است نيازمند مى‏باشد كافر است، بلكه مردم محتاج آن هستند تا امام‏ عليه السلام چيزى از ايشان بپذيرد.

مؤمن مى ‏تواند هر روز به گونه‏ هاى مختلف به پيشگاه امام زمانش هديه بفرستد؛ مانند ثواب: ذكر صلوات، خواندن سوره‏هايى از قرآن، نمازهاى مستحبى، زيارت‏ها و كارهاى مستحب فراوان ديگر، و همچنين دعاهاى فراوان براى سلامتى و تعجيل در فرج حضرتش.

• «قال الفياض بن محمد بن عمر الطوسى: حضرت مجلس مولانا على بن موسى الرضاعليه السلام فى يوم الغدير، و بحضرته جماعة من خواصه، قد احتبسهم عنده للافطار معه، و البسهم الصلاة و الكسوة حتى الخواتيم و النعال»: فياض نقل مى ‏كند كه در روز غدير نزد حضرت رضاعليه السلام بودم. حضرت عده‏اى از ياران خاص خويش را براى افطار نگاه داشت، و به ايشان صله و لباس و انگشتر و كفش داد.