آيه ۱۴۴ آل عمران و غدیر
آیه ۱۴۴ سوره آل‌عمران از آیاتی است که بخشی از آن در خطابه غدیر مورد استفاده قرار گرفته است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش پایانی خطبه، مردم را به سخن و رفتاری فراخواند که موجب رضایت خداوند شود و یادآور شد که کفر و روی‌گردانی انسان‌ها زیانی به خداوند نمی‌رساند.[۱][۲]
در برخی پژوهش‌های غدیری، کاربرد این آیه در ادامه بیان فضایل امیرالمؤمنین علیه‌السلام و تأکید بر پذیرش فرمان الهی درباره ولایت تحلیل شده است.[۳]
متن و ترجمه آیه
وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ؛ محمد جز فرستاده‌ای نیست که پیش از او نیز پیامبرانی گذشته‌اند. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، به عقب بازمی‌گردید؟ و هر کس به عقب بازگردد، هرگز زیانی به خدا نمی‌رساند و خداوند به‌زودی سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.
بخشی از آیه که در خطبه غدیر مورد استناد قرار گرفته، این فراز است:
وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً؛ و هر کس به عقب بازگردد، هرگز هیچ زیانی به خدا نمی‌رساند.
جایگاه آیه در خطبه غدیر
در بخش پایانی خطابه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از بیان فضایل امیرالمؤمنین علیه‌السلام و اشاره به جایگاه آن حضرت در قرآن، مردم را به پذیرش و نقل فضایل او فراخواند.
در همین بخش، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به آیه ۷۱ سوره احزاب و آیات ۲۰ و ۲۱ سوره توبه نیز اشاره کرده است.[۴]
سپس در ادامه سخن، مردم به در نظر گرفتن رضایت الهی فراخوانده شده‌اند و این نکته یادآوری شده است که اگر همه انسان‌ها کافر شوند، چیزی از قدرت و بی‌نیازی خداوند کاسته نخواهد شد.
ارتباط آیه ۱۴۴ آل‌عمران با آیه ۸ ابراهیم
در این بخش از خطبه، مضمون آیه ۱۴۴ آل‌عمران در کنار آیه ۸ سوره ابراهیم قرار گرفته است.
آیه ۸ سوره ابراهیم می‌فرماید:
إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَميعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَميدٌ؛ اگر شما و همه کسانی که در زمین هستند کافر شوید، خداوند بی‌نیاز و ستوده است.
در خطبه غدیر، مضمون این دو آیه در کنار یکدیگر آمده و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرموده است:
مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا ما يَرْضَى اللَّهُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَرْضِ جَميعاً فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً؛ ای مردم، سخنی بگویید که به سبب آن خداوند از شما راضی شود؛ و اگر شما و همه کسانی که در زمین هستند کافر شوید، هیچ زیانی به خداوند نمی‌رسانید.[۵][۶]
در این عبارت، مضمون إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَميعاً از آیه ۸ سوره ابراهیم با مضمون فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً از آیه ۱۴۴ آل‌عمران در کنار یکدیگر قرار گرفته است.
رضایت الهی و پذیرش فرمان خدا
در این فراز از خطبه، معیار اصلی برای سخن و رفتار مسلمانان، رضایت الهی معرفی شده است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از مردم می‌خواهد سخنی بگویند که خداوند از آنان خشنود شود.
در برخی پژوهش‌های غدیری، قرار گرفتن این سخن پس از بیان فضایل امیرالمؤمنین علیه‌السلام و مطالب مربوط به ولایت، تأکیدی بر ضرورت پذیرش فرمان الهی درباره آن حضرت دانسته شده است.[۷]
بر اساس این برداشت، پذیرش یا عدم پذیرش ولایت، تأثیری در بی‌نیازی خداوند ندارد؛ بلکه سود و زیان آن متوجه خود انسان است. از همین رو، عبارت فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً هشداری درباره پیامد روی‌گردانی از فرمان الهی تلقی شده است.
بازگشت از ایمان در آیه ۱۴۴ آل‌عمران
در متن کامل آیه، عبارت انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ به بازگشت و عقب‌گرد پس از رحلت یا شهادت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله اشاره دارد.
در ادامه نیز آمده است:
وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً؛ هر کس به عقب بازگردد، هیچ زیانی به خداوند نمی‌رساند.
در تحلیل غدیری این آیه، استفاده از این فراز در واپسین بخش خطبه غدیر می‌تواند هشداری نسبت به بازگشت از فرمان‌ها و آموزه‌هایی باشد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در پایان رسالت خویش به مردم ابلاغ کرده است.[۸]
از این منظر، مسئولیت مسلمانان پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، پایداری بر ایمان و التزام به فرمان‌های ابلاغ‌شده دانسته شده است.
ارتباط با فضایل امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در بخش پایانی خطبه غدیر، پیش از استناد به این آیات، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از گستردگی فضایل امیرالمؤمنین علیه‌السلام سخن گفته و فضایل آن حضرت را بیش از آن دانسته است که در یک مجلس قابل شمارش باشد.
همچنین بر وجود فضایل قرآنی برای امیرالمؤمنین علیه‌السلام تأکید شده و مردم به فراگیری و پذیرش این فضایل از آگاهان دعوت شده‌اند.[۹]
در چنین زمینه‌ای، تأکید بر رضایت خداوند و بی‌نیازی او از ایمان یا کفر مردم، در برخی پژوهش‌های غدیری به‌عنوان پایان‌بندی اعتقادی خطبه و تأکید بر مسئولیت فردی انسان در برابر فرمان الهی تحلیل شده است.
جمع‌بندی
آیه ۱۴۴ سوره آل‌عمران درباره پایداری بر ایمان پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و بی‌اثر بودن روی‌گردانی انسان‌ها بر ذات و قدرت خداوند سخن می‌گوید.
در خطبه غدیر، بخش پایانی این آیه در کنار مضمون آیه ۸ سوره ابراهیم به‌کار رفته است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مردم را به سخنی که موجب رضایت الهی باشد فراخوانده و یادآوری کرده است که کفر همه مردم نیز زیانی به خداوند نمی‌رساند.
در برخی پژوهش‌های غدیری، کاربرد این آیه پس از بیان فضایل و ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، هشداری درباره مسئولیت مسلمانان در پذیرش و پایداری بر فرمان الهی دانسته شده است.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- سخنرانی استثنائی غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
- واقعه قرآنی غدیر؛ گزارش سفر یک‌ماهه پیامبر ، قم: دلیل ما.
- آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.