خطبه غدیر
خطبه غدیر یا خطابه غدیر، سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر خم است که بر پایه گزارش‌های واقعه غدیر، در ۱۸ ذی‌الحجه سال ۱۰ق و هنگام بازگشت مسلمانان از حجةالوداع ایراد شد. مهم‌ترین فراز این سخنرانی، اعلان ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام با عبارت «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» است.
اصل واقعه غدیر و حدیث غدیر در منابع متعدد شیعه و اهل‌سنت با طرق گوناگون نقل شده است. متن بلند مشهور خطبه نیز در شماری از منابع امامیه، از جمله روضة الواعظین، الاحتجاج، الیقین و التحصین آمده است؛ هرچند نقل‌های موجود از نظر حجم، ترتیب و الفاظ برخی فرازها یکسان نیستند.[۱]
خطبه با حمد و بیان صفات خداوند آغاز می‌شود و در ادامه، رسالت پیامبر، مأموریت ابلاغ ولایت، امامت امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان پس از او، فضائل اهل‌بیت علیهم السلام، مهدویت، قرآن، احکام، بیعت و وظایف مسلمانان را مطرح می‌کند.
دسترسی سریع
- متن کامل: متن و ترجمه خطبه غدیر به زبان فارسی
- اسناد: اسناد خطبه کوتاه پیامبر در غدیر • اسناد خطبه متوسط پیامبر در غدیر • اسناد خطبه طولانی پیامبر در غدیر
- شرح موضوعی: فهرست مداخل شرح خطبه غدیر
- حمد و صفات الهی: رده:حمد و صفات الهی در خطبه غدیر
- آیات: رده:قرآن و غدیر • آمارهاى كلى آيات غدير
- واقعه و مکان: واقعه غدیر • غدیر خم • حجةالوداع
- موضوع محوری: حدیث غدیر • آیه تبلیغ در خطبه غدیر • آیه اکمال
زمان و مکان ایراد خطبه
خطبه غدیر در روز هجدهم ذی‌الحجه سال دهم هجری، پس از پایان حجةالوداع، در منطقه غدیر خم ایراد شد. غدیر خم در مسیر میان مکه و مدینه و در نزدیکی جحفه قرار داشت؛ جایی که مسیر گروه‌های مختلف حجاج از یکدیگر جدا می‌شد.[۲]
در گزارش‌های غدیر آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان توقف داد؛ افراد پیش‌رفته بازگشتند و کسانی که عقب مانده بودند به جمعیت پیوستند. پس از گردآمدن مسلمانان و آماده‌شدن محل، پیامبر برای آنان سخنرانی کرد.
درباره شمار دقیق حاضران، مدت توقف، شکل جایگاه سخنرانی و برخی جزئیات اجرایی مراسم، گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. ازاین‌رو اعداد مشهور درباره جمعیت باید با ذکر مأخذ و به‌صورت اختلافی نقل شوند.
زمینه ایراد خطبه
واقعه غدیر در پایان آخرین حج پیامبر صلی الله علیه و آله و در واپسین ماه‌های زندگی ایشان رخ داد. بر اساس متن بلند خطبه، پیامبر در آغاز سخنان خود از مأموریت الهی برای ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام سخن گفت.
این مأموریت در منابع شیعی با آیه تبلیغ مرتبط دانسته شده است:
یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ.؛ ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را نرسانده‌ای و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند.[۳]
در تفسیر شیعی، مأموریت یادشده در این آیه، اعلان عمومی ولایت و جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته شده است.[۴]
موضوعات مرتبط با زمینه ابلاغ در ویکی غدیر در مداخل زیر بررسی شده‌اند:
ضمانت خداوند برای پیامبر • کوتاهی‌نکردن پیامبر در تبلیغ • نزول سه مرحله‌ای آیه تبلیغ • درخواست معاف‌شدن از خداوند برای ابلاغ ولایت • منافقان و آزار پیامبر صلی الله علیه و آله • علم پیامبر به نام‌های منافقان در روز غدیر
حدیث غدیر
مشهورترین و گسترده‌ترین فراز نقل‌شده از سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر، حدیث «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ» است. پیامبر پس از گرفتن اقرار از مردم درباره اولویت خود نسبت به مؤمنان، دست امیرالمؤمنین علیه السلام را بالا برد و فرمود:
مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ.؛ هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست. خدایا! دوست بدار کسی را که او را دوست بدارد و دشمن بدار کسی را که با او دشمنی کند.[۵]
حدیث غدیر از شمار زیادی از صحابه نقل شده و طرق آن در منابع حدیثی، تاریخی و کلامی گردآوری شده است.[۶]
در برخی طرق، ادامه دعا چنین نقل شده است:
وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ، وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ، وَ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَیْثُ دَارَ.؛ یاری کن کسی را که او را یاری کند، خوار کن کسی را که او را تنها گذارد و حق را هرجا که اوست همراه او قرار بده.
همه اجزای این دعا در تمام طرق حدیث با الفاظ یکسان نقل نشده‌اند. بنابراین هنگام بررسی سند باید میان اصل حدیث و افزوده‌های موجود در هر طریق تفکیک شود.
تفاوت واقعه، حدیث و متن بلند خطبه
در پژوهش درباره غدیر باید میان سه موضوع مرتبط تفاوت گذاشت:
- واقعه غدیر: مجموعه حوادثی که در هجدهم ذی‌الحجه سال ۱۰ق در غدیر خم روی داد؛
- حدیث غدیر: سخن مشهور پیامبر با عبارت «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ»؛
- متن بلند خطبه غدیر: مجموعه مفصل سخنان منسوب به پیامبر در اجتماع غدیر که در برخی منابع امامیه نقل شده است.
فراوانی طرق حدیث «من کنت مولاه» به‌معنای یکسان‌بودن اسناد تمام جمله‌های متن بلند نیست. هر فراز از متن بلند باید با توجه به منابع، نسخه‌ها و طرق نقل آن بررسی شود.
این تفکیک سبب می‌شود اعتبار اصل حدیث غدیر با بحث‌های نسخه‌شناختی متن بلند خلط نشود.
متن و ترجمه خطبه
متن بلند خطبه غدیر در منابع مختلف با تفاوت‌هایی در واژگان، ترتیب جمله‌ها و وجود یا فقدان بعضی فرازها نقل شده است. برای تهیه متن منقح باید نسخه‌های روضة الواعظین، الاحتجاج، الیقین، التحصین و دیگر منابع با یکدیگر مقابله شوند.
متن عربی و ترجمه فارسی خطبه در مدخل متن و ترجمه خطبه غدیر به زبان فارسی ارائه شده است. اختلاف نسخه‌ها و افزوده‌های هر منبع باید در پانویس‌های همان مدخل گزارش شود تا منشأ عبارت‌ها برای پژوهشگر روشن باشد.
ترجمه‌های خطبه غدیر
خطبه غدیر به زبان‌های مختلف، از جمله فارسی، اردو، ترکی و انگلیسی ترجمه شده است. برخی ترجمه‌ها تنها حدیث کوتاه غدیر و بعضی دیگر متن بلند خطبه را دربر می‌گیرند؛ بنابراین هنگام معرفی هر ترجمه باید نسخه عربی مبنای مترجم مشخص شود.
از ترجمه‌های کهن فارسی خطبه، ترجمه‌ای است که در کتاب نزهة الکرام و بستان العوام آمده است. در دوره معاصر نیز ترجمه‌ها، شرح‌ها و بازنویسی‌های متعددی از خطبه منتشر شده‌اند.
ترجمه خطبه باید ویژگی‌های زیر را داشته باشد:
- وفاداری به متن عربی مبنا؛
- تفکیک متن خطبه از توضیحات مترجم؛
- گزارش اختلاف نسخه‌ها؛
- ترجمه دقیق اصطلاحاتی مانند «مولی»، «ولی»، «امام» و «وصی»؛
- مشخص‌کردن آیات قرآن و عبارات اقتباس‌شده از قرآن؛
- پرهیز از افزودن مطالب تفسیری به متن اصلی.
اسناد و نقل‌های خطبه
نقل‌های مربوط به سخنان پیامبر در غدیر از نظر حجم و محتوای باقی‌مانده یکسان نیستند. در پژوهش‌های معاصر این نقل‌ها برای سهولت بررسی در سه گروه کوتاه، متوسط و بلند دسته‌بندی شده‌اند. این تقسیم‌بندی پژوهشی است و به‌معنای ایراد سه خطبه مستقل نیست.
نقل کوتاه
نقل کوتاه، بخش‌های اصلی سخنان پیامبر در غدیر، به‌ویژه اقرارگرفتن از مردم و عبارت «من کنت مولاه فعلی مولاه» را دربر می‌گیرد. این نقل با الفاظ نزدیک به یکدیگر در منابع متعدد شیعه و اهل‌سنت گزارش شده است.[۷]
نقل متوسط
نقل متوسط افزون بر حدیث ولایت، بخشی از سخنان پیامبر درباره قرآن، اهل‌بیت علیهم السلام، حوض کوثر و مسئولیت مردم در برابر این دو یادگار را دربر می‌گیرد. شماری از این مضامین در نقل‌های حدیث ثقلین نیز آمده‌اند.
در برخی پژوهش‌ها، آثاری مانند النشر و الطی و إقبال الأعمال از منابع بررسی نقل متوسط معرفی شده‌اند.
نقل بلند
نقل بلند، متن مفصل مشهور خطبه است که با حمد و صفات الهی آغاز می‌شود و موضوعاتی مانند ابلاغ ولایت، امامت اهل‌بیت علیهم السلام، فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام، مهدویت، احکام و بیعت را دربر می‌گیرد.
از منابع مهم نقل بلند می‌توان به روضة الواعظین، الاحتجاج، الیقین و التحصین اشاره کرد.[۸]
وجود متن بلند در این منابع، جای بررسی مستقل درباره تاریخ تألیف، طرق نقل، نسخه‌های خطی و اختلاف الفاظ را باقی می‌گذارد.
راویان و ناقلان غدیر
اصل حدیث غدیر از گروه بزرگی از صحابه نقل شده است. از راویان مشهور گزارش غدیر می‌توان به زید بن ارقم، حذیفة بن اسید غفاری، براء بن عازب، سعد بن ابی‌وقاص، ابوسعید خدری و دیگران اشاره کرد.
برخی محدثان و مفسران نیز روایات مرتبط با نزول آیه تبلیغ یا آیه اکمال در غدیر را در آثار خود نقل کرده‌اند. در ویکی غدیر، زندگی و گزارش‌های شماری از آنان در مداخل مستقل بررسی شده است:
ابن مردویه • عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی • علی بن احمد واحدی (ابوالحسن نیشابوری) • زید بن ارقم انصاری • حذیفة بن اسید غفاری (ابو سریحه)
باید میان «راوی اصل حدیث غدیر»، «ناقل آیات مرتبط با غدیر» و «ناقل متن بلند خطبه» تفاوت گذاشت؛ زیرا همه راویان حدیث کوتاه، متن بلند را نقل نکرده‌اند.
ساختار موضوعی خطبه
متن بلند خطبه را برای مطالعه و شرح موضوعی می‌توان به یازده بخش تقسیم کرد. این تقسیم‌بندی آموزشی و پژوهشی است و عناوین آن در نسخه‌های کهن خطبه وجود ندارد.
بخش نخست: حمد و صفات الهی
خطبه با حمد و ثنای خداوند و بیان مجموعه گسترده‌ای از صفات الهی آغاز می‌شود. توحید، علم، قدرت، قاهریت، رحمت، کرم، حلم، آفرینندگی و تنزیه خداوند از همانندی با مخلوقات، از موضوعات این بخش است.
برای مطالعه این بخش:
حمد و صفات الهی در خطبه غدیر • اوصاف خداوند در سوره توحید • خداوند مربی عالم • پروردگار عالمیان • حمد و شکر خدا در همه حال • حمد کثیر و شکر دائم پروردگار
بخش دوم: مأموریت ابلاغ
پیامبر از فرمان خداوند برای ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام سخن می‌گوید و اهمیت این مأموریت را بیان می‌کند. آیه تبلیغ و وعده حفاظت الهی در این بخش جایگاه محوری دارند.
برای مطالعه این بخش:
آیه تبلیغ در خطبه غدیر • ضمانت خداوند برای پیامبر • کوتاهی‌نکردن پیامبر در تبلیغ • نزول سه مرحله‌ای آیه تبلیغ • جلب رضایت خداوند • رضایت خداوند از ابلاغ ولایت
بخش سوم: مقام‌های امیرالمؤمنین علیه السلام
در این قسمت، مقام‌های امیرالمؤمنین علیه السلام و جایگاه او پس از پیامبر بیان می‌شود.
برای مطالعه این بخش:
مقام اخوت • مقام وصایت • مقام خلافت • مقام امامت • امیرالمؤمنین سید اوصیاء • مفهوم واجب الاطاعه
بخش چهارم: اعلان ولایت
پیامبر امیرالمؤمنین علیه السلام را در برابر مردم معرفی و ولایت او را اعلام کرد. عبارت «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» محور اصلی این بخش است.
برای مطالعه این بخش:
حدیث غدیر • آیه ولایت در خطبه غدیر • اطاعت و قبول ولایت توسط موحّدین • تمام خوبی‌ها به‌دست خداوند
بخش پنجم: فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام
در این بخش از ایمان، علم، شجاعت، عبادت، همراهی با پیامبر و جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام در تبیین دین سخن گفته می‌شود.
مداخل مرتبط با این بخش در رده:شرح خطبه غدیر گردآوری شده‌اند.
بخش ششم: هشدار درباره مخالفان ولایت
برخی فرازهای خطبه درباره پیامدهای مخالفت با ولایت، بازگشت از مسیر هدایت و پیروی از پیشوایان گمراهی است.
تطبیق این فرازها بر اشخاص و حوادث پس از رحلت پیامبر، تفسیر شارحان است و باید با ذکر مأخذ گزارش شود.
مداخل مرتبط:
منافقان و آزار پیامبر صلی الله علیه و آله • علم پیامبر به نام‌های منافقان در روز غدیر • درهم‌شکننده جبار عنید و شیطان مرید در خطبه غدیر
بخش هفتم: پیروان اهل‌بیت علیهم السلام
متن بلند خطبه، ویژگی‌ها و سرانجام پیروان اهل‌بیت علیهم السلام و مخالفان آنان را بیان می‌کند و پذیرش ولایت را با ایمان و هدایت مرتبط می‌داند.
بخش هشتم: مهدویت
در متن بلند خطبه از امام مهدی علیه السلام به‌عنوان آخرین امام و برپاکننده حق یاد شده است. ویژگی‌هایی مانند غلبه بر ادیان، انتقام از ستمگران، گشودن دژها و برقراری عدالت برای او بیان شده است.
این بخش نشان می‌دهد که مسئله مهدویت در خطبه، ادامه موضوع امامت و ولایت است، نه موضوعی جدا از آن.
بخش نهم: بیعت و اقرار
پیامبر مردم را به پذیرش ولایت امیرالمؤمنین و امامان پس از او فراخواند و از آنان خواست با قلب و زبان به این ولایت اقرار کنند.
مداخل مرتبط:
اطاعت و قبول ولایت توسط موحّدین • مفهوم واجب الاطاعه • ارکان بندگی خداوند • مقام عبودیت
بخش دهم: احکام و تکالیف
بخشی از متن بلند خطبه به نماز، زکات، حج، عمره، امر به معروف و نهی از منکر اختصاص دارد. همچنین بر نقش امامان در تبیین احکام و حفظ دین تأکید شده است.
بخش یازدهم: پیمان نهایی
در پایان خطبه، پیامبر از حاضران می‌خواهد با قلب و زبان به ولایت اقرار کنند و پیام غدیر را به غایبان و نسل‌های آینده برسانند.
این فرمان، انتقال پیام غدیر را از حاضران در غدیر به همه نسل‌های مسلمان گسترش می‌دهد.
آیات قرآن در خطبه غدیر
متن بلند خطبه مشتمل بر آیات کامل، بخش‌هایی از آیات و مضامین برگرفته از قرآن است. مهم‌ترین آیات مرتبط با واقعه و خطبه عبارت‌اند از:
- آیه تبلیغ؛ مائده، آیه ۶۷؛
- آیه اکمال دین؛ مائده، آیه ۳؛
- آیه اولویت پیامبر؛ احزاب، آیه ۶؛
- آیه اطاعت؛ نساء، آیه ۵۹؛
- آیه ولایت؛ مائده، آیه ۵۵؛
- آیات مربوط به امامت، اهل‌بیت، مؤمنان و مخالفان ولایت.
فهرست و آمار آیات مرتبط در مدخل آمارهاى كلى آيات غدير و مداخل رده:قرآن و غدیر ارائه شده است.
باید میان سه گروه از آیات تفاوت گذاشت:
- آیاتی که عین عبارت آنها در متن خطبه آمده است؛
- آیاتی که مضمون آنها در خطبه بازتاب یافته است؛
- آیاتی که مفسران و شارحان برای توضیح واقعه یا فرازهای خطبه به آنها استناد کرده‌اند.
دلالت خطبه بر امامت
در دیدگاه شیعه، خطبه غدیر از مهم‌ترین دلایل امامت بلافصل امیرالمؤمنین علیه السلام است. مهم‌ترین قرائن این دلالت عبارت‌اند از:
- پرسش پیامبر درباره اولویت خود بر مؤمنان پیش از بیان حدیث؛
- کاربرد واژه «مولی» پس از اقرار مردم به اولویت پیامبر؛
- بالابردن دست امیرالمؤمنین و معرفی عمومی او؛
- دعای پیامبر برای دوستداران و علیه مخالفان او؛
- پیوند اعلان ولایت با فرمان الهی؛
- درخواست بیعت و اقرار عمومی؛
- تبریک‌گفتن حاضران به امیرالمؤمنین علیه السلام؛
- سفارش به رساندن پیام غدیر به غایبان؛
- طرح استمرار امامت در نسل امیرالمؤمنین علیه السلام در متن بلند.
دانشمندان شیعه این قرائن را نشانه آن دانسته‌اند که «مولی» در حدیث غدیر صرفاً به‌معنای دوست نیست، بلکه بر اولویت، ولایت و حق رهبری دلالت دارد.
رویدادهای پس از خطبه
در گزارش‌های غدیر، پس از پایان سخنان پیامبر از اقرار و بیعت حاضران با امیرالمؤمنین علیه السلام و تبریک به ایشان یاد شده است.
همچنین اشعاری درباره غدیر، از جمله شعر منسوب به حسان بن ثابت، در منابع نقل شده است.[۹]
جزئیاتی مانند مدت بیعت، شیوه بیعت زنان، ترتیب تبریک‌گفتن اشخاص و شمار حاضران در منابع یکسان نیست و باید در مدخل واقعه غدیر با ذکر مأخذ هر گزارش بررسی شود.
شرح فرازهای خطبه در ویکی غدیر
ویکی غدیر برای بسیاری از فرازهای متن بلند خطبه، مدخل‌های مستقلی ایجاد کرده است. هر مدخل باید بر یکی از عبارات مشخص خطبه متمرکز باشد و بخش‌های زیر را دربر گیرد:
- عبارت عربی و ترجمه دقیق فراز؛
- جایگاه فراز در ساختار خطبه؛
- شرح واژگان؛
- تبیین اعتقادی و تاریخی؛
- ارتباط با آیات و روایات؛
- دیدگاه شارحان با انتساب روشن؛
- پانویس‌های دقیق؛
- منابع کتاب‌شناختی؛
- جستارهای وابسته و پیوند به فرازهای قبل و بعد؛
- کد سئوی اختصاصی.
همه این مداخل در رده شرح خطبه غدیر گردآوری شده‌اند.
ویژگی‌های ادبی و خطابی
مهم‌ترین ویژگی‌های ادبی متن بلند خطبه عبارت‌اند از:
- آغاز با حمد و ثنای تفصیلی خداوند؛
- تکرار خطاب «مَعاشِرَ النّاس»؛
- استفاده گسترده از آیات و مضامین قرآنی؛
- تکرارهای تأکیدی برای تثبیت مفاهیم؛
- انتقال تدریجی از توحید و رسالت به ولایت و امامت؛
- استفاده از پرسش و اقرارگرفتن از مخاطبان؛
- کاربرد دعا، هشدار، بشارت و پیمان‌گیری؛
- پیوند مباحث اعتقادی با مسئولیت عملی مردم.
مطالعه سبک ادبی خطبه باید همراه با بررسی اختلاف نسخه‌ها انجام شود؛ زیرا تمام ویژگی‌های نسخه بلند در نقل‌های کوتاه و متوسط وجود ندارند.
روش استفاده پژوهشی از خطبه
در استناد علمی به خطبه غدیر باید این نکات رعایت شود:
- مشخص شود عبارت مورد استناد در نقل کوتاه، متوسط یا بلند آمده است؛
- نام منبع و آدرس دقیق جلد و صفحه ذکر شود؛
- اختلاف نسخه‌ها در صورت تأثیرگذاری بر معنا گزارش شود؛
- متن خطبه از شرح و تفسیر شارحان تفکیک شود؛
- تطبیق فرازها بر اشخاص تاریخی با انتساب به صاحب دیدگاه بیان شود؛
- ترجمه فارسی با متن عربی مقابله شود؛
- آیات قرآن از توضیحات افزوده مترجم جدا شوند؛
- اعتبار اصل حدیث غدیر با اعتبار همه فرازهای متن بلند یکسان فرض نشود.
آثار مرتبط با خطبه غدیر
آثار عمومی درباره غدیر
- الغدیر؛ اثر علامه امینی؛
- عبقات الانوار؛ اثر میر حامد حسین هندی؛
- نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار؛ اثر سید علی حسینی میلانی.
آثار اختصاصی درباره خطبه
- نور الأمیر فی تثبیت خطبة الغدیر؛ تقدّمی معصومی؛
- خطابه غدیر در آینه اسناد؛
- ناگفته‌هایی از اسناد خطبه غدیر؛
- خطبه غدیر؛ نگاه فوری؛ محمدباقر انصاری؛
- سخنرانی استثنایی غدیر؛ محمدباقر انصاری؛
- درسنامه خطبه غدیر؛ اکبر روستایی و حبیب عباسی؛
- مروارید فضائل در صدف غدیر؛ حبیب عباسی؛
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی.
جایگاه خطبه غدیر در ویکی غدیر
مدخل خطبه غدیر، نقطه آغاز مطالعه مجموعه‌ای از صفحات مرتبط در ویکی غدیر است. این صفحات را می‌توان در چند مسیر مطالعه کرد:
مطالعه تاریخی
واقعه غدیر • حجةالوداع • غدیر خم • رویدادهای پس از خطبه غدیر
مطالعه حدیثی و سندی
حدیث غدیر • اسناد خطبه کوتاه پیامبر در غدیر • اسناد خطبه متوسط پیامبر در غدیر • اسناد خطبه طولانی پیامبر در غدیر
مطالعه قرآنی
رده:قرآن و غدیر • آمارهاى كلى آيات غدير • آیه تبلیغ در خطبه غدیر • آیه ولایت در خطبه غدیر • آیه اکمال
مطالعه موضوعی و اعتقادی
رده:شرح خطبه غدیر • رده:حمد و صفات الهی در خطبه غدیر • مقام وصایت • مقام خلافت • مقام امامت • مفهوم واجب الاطاعه • امام مهدی علیه السلام
مطالعه کتاب‌شناختی
خطابه غدیر در آینه اسناد (کتاب) • ناگفته‌هایی از اسناد خطبه غدیر (کتاب) • درسنامه خطبه غدیر (کتاب) • خطبه غدیر نگاه فوری (کتاب) • سخنرانی استثنایی غدیر (کتاب)
جستارهای وابسته
واقعه غدیر • حدیث غدیر • غدیر خم • حجةالوداع • آیه تبلیغ در خطبه غدیر • آیه اکمال • آیه ولایت در خطبه غدیر • متن و ترجمه خطبه غدیر به زبان فارسی • امیرالمؤمنین علیه السلام • امام مهدی علیه السلام
پانویس
- ↑ روضة الواعظین، ص۸۹–۹۳؛ الاحتجاج، ج۱، ص۵۶–۶۶؛ بحار الأنوار، ج۳۷، ص۲۰۱–۲۱۷.
- ↑ معجم البلدان، ج۲، ص۳۸۹؛ وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی، ج۳، ص۱۰۱۱–۱۰۱۲.
- ↑ قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۶۷.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۱، ص۲۵۰–۲۵۷؛ البرهان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۳۲۱–۳۲۸.
- ↑ سنن الترمذی، ج۵، ص۶۳۳، ح۳۷۱۳؛ مسند أحمد بن حنبل، ج۳۰، ص۴۳۰، ح۱۸۴۶۴؛ خصائص أمیرالمؤمنین، ص۹۶–۹۷.
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۱۴–۱۵۸.
- ↑ مسند أحمد بن حنبل، ج۳۰، ص۴۳۰، ح۱۸۴۶۴؛ المعجم الکبیر، ج۵، ص۱۶۶–۱۶۷؛ الخصال، ج۱، ص۶۵–۶۶.
- ↑ روضة الواعظین، ص۸۹–۹۳؛ الاحتجاج، ج۱، ص۵۶–۶۶.
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۲۷۰–۲۷۴.
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- إقبال الأعمال؛ علی بن موسی ابن‌طاووس، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۹ق.
- البرهان فی تفسیر القرآن؛ هاشم بن سلیمان بحرانی، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۵ق.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین؛ علی بن موسی ابن‌طاووس، قم: دار الکتاب، ۱۴۱۳ق.
- الخصال؛ محمد بن علی ابن‌بابویه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
- خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب؛ احمد بن شعیب نسائی، تحقیق احمد میرین بلوشی، کویت: مکتبة المعلا، ۱۴۰۶ق.
- روضة الواعظین و بصیرة المتعظین؛ محمد بن احمد فتّال نیشابوری، تحقیق محمدمهدی خرسان، قم: منشورات رضی، ۱۳۷۵ش.
- سنن الترمذی؛ محمد بن عیسی ترمذی، تحقیق احمد محمد شاکر، مصر: مکتبة مصطفی البابی الحلبی، ۱۳۹۵ق.
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل؛ عبیدالله بن عبدالله حاکم حسکانی، تحقیق محمدباقر محمودی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ، ۱۴۱۱ق.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- مسند أحمد بن حنبل؛ احمد بن محمد بن حنبل، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۱ق.
- المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی، تحقیق حمدی عبدالمجید سلفی، قاهره: مکتبة ابن‌تیمیه، بی‌تا.
- معجم البلدان؛ یاقوت بن عبدالله حموی، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۵م.
- مناقب علی بن أبی‌طالب؛ علی بن محمد ابن‌مغازلی، تحقیق ترکی بن عبدالله وادی، ریاض: دار الآثار، ۱۴۲۴ق.
- وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی؛ علی بن عبدالله سمهودی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- الیقین باختصاص مولانا علی علیه السلام بإمرة المؤمنین؛ علی بن موسی ابن‌طاووس، قم: دار الکتاب، ۱۴۱۳ق.