ابوالحسن رمانی
ابوالحسن علی بن عیسی بن علی بن عبدالله رمانی (۲۹۶-۳۸۴ق) از برجستهترین چهرههای علمی سده چهارم هجری در بغداد است. وی در علوم گوناگونی چون نحو، لغت، فقه، تفسیر قرآن، کلام (بر مذهب معتزله) و ادبیات تبحر داشت و صاحب تألیفات فراوانی بود. منابع رجالی و تاریخی، از جمله «أنساب» سمعانی، «وفیات الأعیان» ابن خلکان، «عبر» ذهبی و «بغیة الوعاة» سیوطی، او را ستوده و جایگاه والایش را به نظم کشیدهاند.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | علی بن عیسی بن علی بن عبدالله رمانی |
| سرشناسی | نحوی، ادیب، متکلم، مفسر، فقیه |
| تولد | ۲۹۶ هجری قمری / بغداد (اصل از سامرا) |
| وفات | جمادیالاولی ۳۸۴ هجری قمری (یا ۳۸۲ق) / بغداد |
| محل دفن | بغداد |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابوبکر بن درید (م۳۲۱ق)، ابوبکر بن سراج (م۳۱۶ق)، ابوالعباس زجاج (م۳۱۱ق) |
| شاگردان | ابوالقاسم تنوخی (م۴۴۷ق)، ابومحمد جوهری (م۴۵۴ق) |
| تحصیلات | نحو، لغت، فقه، قرآن، کلام، تفسیر |
| مذهب | معتزلی |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | علم نحو، ادبیات، کلام اسلامی، تفسیر قرآن |
| علت شهرت | صاحب تفسیر مشهور، تألیف نزدیک به ۱۰۰ اثر، استادی در علوم متعدد |
زندگی نامه[۱]
علی بن عیسی بن علی بن عبدالله رمانی، معروف به ابوالحسن، از اهالی «سرمَنْ رَأی» (سامرا) بود و در بغداد متولد شد و زیست.[۲] او را گاهی با لقب «اخشیدی» و گاهی «وراق» نیز میشناختهاند، اما شهرت اصلی وی به «رمانی» است.[۳]
نسبت «رُمانی» (با ضم راء، تشدید میم و الف و نون) به دو گونه تفسیر شده است: یا به فروش انار (رُمّان) بازمیگردد، یا به قصر الرمان – قصر معروفی در واسط – منتسب است. سمعانی در «الأنساب» تصریح نکرده که نسبت ابوالحسن رمانی به کدام یک است.[۴]
تاریخ تولد علی بن عیسی رمانی به اختلاف نقل شده است:
- بیشتر منابع سال ۲۹۶ هجری قمری را ثبت کردهاند.[۵]
- سیوطی در «بغیة الوعاة» سال ۲۷۶ هجری ذکر کرده که ظاهراً اشتباه است یا اشاره به تاریخ دیگری دارد.[۶]
وی در بغداد متولد شد، هر چند اصل خاندانش از سامرا (سر من رَأی) بود. رمانی در بغداد میزیست و همانجا به تحصیل و تدریس و تألیف پرداخت.
اساتید
علی بن عیسی رمانی نزد استادان برجستهای دانش آموخت. منابع از سه تن به عنوان مهمترین اساتید او یاد کردهاند:
- ابوبکر بن درید (محمد بن حسن بن درید ازدی، متوفی ۳۲۱ق) – ادیب، لغوی و شاعر بزرگ.[۷]
- ابوبکر بن سراج (محمد بن السری بن سهل بن السراج نحوی بغدادی، متوفی ۳۱۶ق) – از پیشوایان نحو و استاد ابوعلی فارسی.[۸]
- ابوالعباس زجاج (ابراهیم بن سری، متوفی ۳۱۱ق) – مفسر و نحوی بزرگ – که سیوطی از او به عنوان استاد رمانی نام برده است.
شاگردان
رمانی شاگردان و راویان متعددی داشت. دو تن از مشهورترین آنان که در منابع ذکر شدهاند[۹]:
- ابوالقاسم تنوخی (علی بن المحسن بن علی قاضی معتزلی، متوفی ۴۴۷ق).
- ابومحمد جوهری (حسن بن علی شیرازی بغدادی مقنعی، متوفی ۴۵۴ق).
جایگاه علمی
همه منابع رجالی اهل سنت، رمانی را از ائمه مشهور و سرآمدان در علوم مختلف معرفی کردهاند. سمعانی میگوید: «او از اهل معرفت و متقن در علوم بسیاری بود: فقه، قرآن، نحو، لغت و کلام بر مذهب معتزله».[۱۰] ذهبی در «العبر» مینویسد: «شیخ عربیة، ابوالحسن علی بن عیسی نحوی، در بغداد... متقن در علوم بسیاری از قرآن، فقه، نحو، کلام معتزلی، تفسیر و لغت بود».[۱۱]
سیوطی در «بغیة الوعاة» به نقل از ابوحیان توحیدی (علی بن محمد بن عباس فیلسوف متصوف، متوفی ح ۴۰۰ق) میآورد: «هرگز مانند او ندیدم از نظر دانش نحو، غنای کلام، بصیرت به مذاهب و اقوال، استخراج مسائل دشوار، و ایضاح مسائل مشکل؛ همراه با پارسایی، پاکدامنی، دینداری، فصاحت و پاکیزگی».[۱۲]
بنابراین، علی بن عیسی رمانی از نظر رجالشناسان اهل سنت فردی ثقه، جلیل، نبیل، رئیس، ماهر و بریع در نحو، لغت، فقه، قرآن، کلام و دیگر علوم بسیار است. هر چند او بر مذهب معتزله بود، اما این امر نزد بسیاری از محدثان و مورخان اهل سنت خللی در عدالت و وثاقت او ایجاد نکرده است، زیرا در آن دوره معتزله جریانی غالب در بغداد بودند و برخی از ائمه نحو و کلام همچون زجاج، جاحظ و... نیز معتزلی بودند. با این حال، رمانی از جمله چهرههای شاخص معتزله در سده چهارم به شمار میرود.
آثار
تعداد تألیفات علی بن عیسی رمانی بسیار چشمگیر است. ذهبی مینویسد: «او نزدیک به صد مصنف دارد».[۱۳] بسیاری از آثار او در گذر زمان از میان رفته، اما برخی از مهمترین آنها که در منابع ذکر شده عبارتند از:
- تفسیر القرآن الکریم – معروف به تفسیر رمانی
- کتاب النحو – اثری در نحو عربی.
- کتاب اللغة – در لغت.
- کتاب الکلام – در علم کلام (بر مذهب معتزله).
- کتاب الفقه – در فقه.
- رسائل متعدد در موضوعات مختلف.
سیوطی نیز اشاره میکند که رمانی را «بالوراق» (کتابفروش) نیز میشناختند، که نشان میدهد به حرفه وراقت (نسخهبرداری و کتابداری) نیز اشتغال داشت.[۱۴]
مذهب
علی بن عیسی رمانی بر مذهب معتزله بود. تمام منابع رجالی اهل سنت این نکته را صراحتاً ذکر کردهاند:[۱۵]
- سمعانی: «کان على مذهب المعتزلة».
- ذهبی: «علی مذهب المعتزلة».
- سیوطی: «معتزلیا».
رمانی در علم کلام متبحر بود و توانایی استخراج مسائل عویص و حل مشکلات را داشت؛ چنانکه ابوحیان توحیدی بر این مهارت تأکید کرده است. با این حال، از آنجا که منابع رجالی عامه، وثاقت و جلالت او را میستایند، میتوان نتیجه گرفت که معتزلی بودن در آن زمان برای آنان مانع از قبول روایت یا ستایش علمی نبوده است، مگر آنکه تعصب خاصی وجود داشته باشد. در مقابل، منابع امامیه کمتر به رمانی پرداختهاند؛ اما از آنجا که او در تفسیر و علوم قرآنی صاحبنظر بوده، گاه در کتب تفسیری شیعه نیز از او نقل شده است.
وفات
درگذشت علی بن عیسی رمانی در سال ۳۸۴ هجری قمری رخ داد. منابع در جزئیات اختلافی اندک دارند:
- سمعانی: وفات در جمادیالاولی سال ۳۸۴ق .
- ابن خلکان: وفات شب یکشنبه ۱۱ جمادیالاولی ۳۸۴ق، و به قولی ۳۸۲ق.
- ذهبی: وفات در وقایع سال ۳۸۴ق، در سن ۸۸ سالگی.
- سیوطی: سال ۳۸۴ق.
بنابراین قول مشهور همان ۳۸۴ هجری قمری است. رمانی در بغداد درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد.
معناى اولى براى مولى در كلام رمانى[۱۶]
در كتاب «عوالم العلوم» فهرستى از راویان حدیث و شعرا و اهل لغت عامه كه معنى «اولى» را معناى اصلى كلمه مولى دانسته اند آورده است[۱۷] كه يكى از آنها ابوالحسن رمانى (م ۳۸۴ ق) است.
پانویس
- ↑ عبقات الأنوار في إمامة الأئمة الأطهار، ج ۸، ص ۱۱۷
- ↑ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۲۹۹
- ↑ سیوطی، بغیة الوعاة، مکتبة الخانجی، ج۲، ص۱۷۲
- ↑ سمعانی، الأنساب، ج۳، ص۸۹
- ↑ سمعانی، الأنساب، ج۳، ص۸۹؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۲۹۹
- ↑ سیوطی، بغیة الوعاة، ج۲، ص۱۷۲
- ↑ سمعانی، الأنساب، ج۳، ص۸۹؛ ابن خلکان، وفیات، ج۳، ص۲۹۹
- ↑ ابن خلکان، همان؛ سیوطی، بغیة الوعاة، ج۲، ص۱۷۲
- ↑ ابن خلکان، وفیات، ج۳، ص۲۹۹
- ↑ سمعانی، الأنساب، ج۳، ص۸۹
- ↑ ذهبی، العبر فی خبر من غبر، ج۳، ص۲۵
- ↑ سیوطی، بغیة الوعاة، ج۲، ص۱۷۲
- ↑ ذهبی، العبر، ج۳، ص۲۵
- ↑ سیوطی، بغیة الوعاة، ج۲، ص۱۷۲
- ↑ الأنساب، ج۳، ص۸۹، العبر، ج۳، ص۲۵، بغیة الوعاة، ج۲، ص۱۷۲
- ↑ اسرار غدير: ص ۱۱۳. چهارده قرن با غدير: ص ۱۲۱.
- ↑ عوالم العلوم: ج ۳/۱۵ ص ۵۹.