احمد بن محمد طبری (خلیلی)
احمد بن محمد طبری از سوی سید بن طاووس با عنوان «احمد بن محمد الطبرى المعروف بالخليلي» معرفی شده است. نجاشی نیز از او با نام «احمد بن محمد ابوعبدالله الأملى الطبری» یاد کرده است. در برخی از نسخ کتاب «الضعفاء» منسوب به ابن غضائری، این عبارت افزوده شده که به او «غلام خلیل» گفته میشود.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | احمد بن محمد بن غالب بن خالد بن مرداس (به روایت منابع اهل سنت) / احمد بن محمد الطبری الاملی (به روایت منابع شیعه) |
| سرشناسی | از راویان خطبهٔ طولانی غدیر، راوی و نویسندهٔ مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام. |
| تولد | احتمالاً در آمل طبرستان |
| وفات | در بغداد |
| نحوه درگذشت | در بغداد درگذشت؛ به هنگام مرگش بازارها بسته شد و مردان و زنان برای نماز بر او بیرون آمدند |
| محل دفن | بصره (با قبّه) |
| اطلاعات علمی | |
| مذهب | اهل سنت – به تصریح سید بن طاووس |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، وعظ، تصنیف مناقب، امر به معروف |
| علت شهرت | راوی خطبهٔ طولانی غدیر، اختلاف شدید میان رجالیان در وثاقت وی و نفوذ اجتماعی بالا |
در منابع اهل سنت، از او با عنوان «طبری» یاد نشده است. احتمالاً دلیل این امر آن است که وی ساکن بغداد و مدفون در بصره بوده است. نویسندهٔ «تاریخ بغداد» او را چنین توصیف کرده: «أحمد بن محمد بن غالب بن خالد بن مرداس أبو عبدالله الزاهد الباهلى البصرى المعروف بغلام خلیل». ذهبی نیز در «سیر اعلام النبلاء» ذیل مدخل «غلام خلیل» عبارتی مشابه را آورده است.
جایگاه رجالی در منابع شیعه و سنی[۱]
نویسندهٔ «أعیان الشیعه»، مرحوم سید الأمین، در این باره مینویسد:
«أحمد بن محمد أبو عبدالله الطبرى الأملى الخليلي الذي يقال له غلام خلیل، والظاهر أنه هو المذكور في تاريخ بغداد بعنوان أحمد بن محمد بن غالب بن خالد بن مرداس أبو عبد الله الزاهد الباهلى البصرى المعروف بغلام خليل، و في ميزان الاعتدال بعنوان أحمد بن محمد الباهلى غلام خليل؛ لاتحاد الاسم و الكنية و اللقب واسم الأب و موافقة الطبقة ...»
بنابراین، میان احمد بن محمد طبری در منابع شیعه و احمد بن محمد بن غالب در منابع اهل سنت در چند ویژگی اتحاد دیده میشود:
- نام: احمد
- نام پدر: محمد
- کنیه: ابوعبدالله
- شهرت: در منابع شیعه با قید «المعروف بالخلیلی» و در منابع مخالفان با قید «المعروف بغلام خلیل»
اختلاف در شهرت
در برخی نسخههای کتاب رجالی منتسب به ابن غضائری، به صراحت از احمد بن محمد طبری با عنوان «الذي يقال له غلام خلیل» یاد شده است. اما از آنجا که انتساب این کتاب به ابن غضائری به شدت مورد تردید است، نمیتوان به این مطلب استناد کرد. در منابع شیعی، تنها سید بن طاووس است که او را «الخلیلی» نامیده است.
با توجه به اطلاعات موجود، احتمال داده میشود که این دو عنوان به یک شخص اشاره داشته باشند. اختلاف در شهر منتسب به این دو نیز مشکلی ایجاد نمیکند؛ چه بسا وی در آمل طبرستان به دنیا آمده، در بغداد سکونت داشته و در بصره دفن شده باشد.
مذهب
قرائن متعددی اثبات میکند که احمد بن محمد طبری به طور قطع سنیمذهب بوده است:
- سید بن طاووس در باب ۱۲۶ کتاب «الیقین» پس از ذکر نام او تصریح میکند که او از روات و رجال اهل سنت است.
- مجلسی اول در «روضة المتقین» و مرحوم حر عاملی در «اثبات الهداة» صراحتاً او را از مخالفان (اهل سنت) قلمداد کردهاند.
- مجلسی دوم در «بحار الأنوار» همان جملهٔ سید بن طاووس را در خصوص سنی بودن او تکرار میکند.
بنابراین، حتی اگر اتحاد میان غلام خلیل و احمد بن محمد طبری را نپذیریم، با توجه به تصریح سید بن طاووس، احمد بن محمد طبری به عنوان نخستین مؤلف خطبهٔ طولانی غدیر، از اندیشمندان متقدم اهل سنت به شمار میآید.
مؤلف «أعیان الشیعه» به این توهم که تمام رجال معرفی شده در کتاب نجاشی شیعه هستند، او را از رجال شیعی برشمرده است؛ در حالی که نه تنها معلوم نیست عنوان «فهرست أسماء مصنفی الشیعة» را چه کسی بر کتاب نجاشی نهاده، بلکه با صراحت کلام سید بن طاووس، جای تردیدی در سنی بودن این شخص باقی نمیماند.
اگر اتحاد غلام خلیل و احمد بن محمد طبری محرز گردد – که در این باره تردیدهایی وجود دارد – سنی بودن او بیش از پیش روشن میشود؛ زیرا ذهبی در «سیر اعلام النبلاء» او را «صحیح الإعتقاد» و در نتیجه سنیمذهب خوانده است.
بررسی شخصیت غلام خلیل (در صورت اتحاد با طبری)
اگر بنا بر احتمال یادشده، غلام خلیل نویسندهٔ کتاب مناقبی باشد که سید بن طاووس خطبهٔ طولانی را از آن نقل کرده است، باید پژوهشی جامع دربارهٔ او صورت گیرد.
ذهبی در ابتدا جایگاه غلام خلیل را چنین ستوده است:
«الشیخ العالم الزاهد الواعظ ... و كان له جلالة عجيبة، وصولة مهيبة، وأمر بالمعروف، و أتباع كثير، وصحة معتقد...»
همچنین از کمال نقل کرده که هنگام مرگ احمد بن محمد، بازارهای شهر بسته شد، مردان و زنان برای نماز بر او از خانهها بیرون آمدند، سپس پیکرش به بصره منتقل شد و قبّهای بر قبرش بنا گردید.
ذهبی از پسر ابی حاتم نیز نقل میکند که از ابو حاتم دربارهٔ غلام خلیل پرسیده شد و ابو حاتم پاسخ داد: «او مردی صالح است و نزد من از جاعلان حدیث به حساب نمیآید.»
جرح و تضعیف
با وجود مدحهای یادشده، قریب به اتفاق اندیشمندان رجالی اهل سنت – از جمله صاحب تاریخ بغداد و خود ذهبی – او را کذاب و جاعل حدیث شمردهاند:
- ابوبکر صبغی گفت: «لا أشك فى كذبه» (در دروغگویی او هیچ شکی ندارم).
- ابو داود سجستانی (از نویسندگان سنن اربعه) گفت: «میترسم او دجّال بغداد باشد» و افزود: «در چهارصد حدیث او نظر افکندم که همگی از حیث سند و متن دروغ بود.»
- ابن حزم در «المحلّى» او را «هالک» و متهم خوانده است.
- ذهبی در «المغنى في الضعفاء» او را معروف به کذب دانسته و مینویسد: «أقر بالوضع و قال: وضعنا أحاديث نرفق بها القلوب» (به جعل حدیث اعتراف کرد و گفت: برای نرمش و تلطیف دلها حدیث میسازیم).
دیدگاه اندیشمندان امامی متقدم
اندیشمندان شیعهٔ متقدم نیز احمد بن محمد طبری را تضعیف کردهاند:
- کتاب «الضعفاء» (منتسب به ابن غضائری و نامعتبر) او را «كذاب وضاع الحديث فاسد المذهب» دانسته است.
- نجاشی او را با عبارت «ضعیف جداً» توصیف کرده است.
رفع تناقض: جایگاه اجتماعی در برابر اتهام کذب
در اینجا جای تأمل فراوان است. جایگاه و شأن اجتماعی رفیع احمد بن محمد (معروف به غلام خلیل) با اتهام کذب و وضع حدیث سازگاری ندارد:
- در زمان حیات: به تصریح ذهبی «اتباع کثیر» (پیروان فراوان) داشت.
- در زمان مرگ: بازارهای بغداد بسته شد، زنان و مردان برای نماز بر او بیرون آمدند.
- زهد و تصوف: ابن جوزی در «الموضوعات» نوشته: «كان غلام خليل يتزهد ويهجن شهوات الدنيا ويتقوت الباقلا تصوفاً» و سپس افزوده: «و غلقت أسواق بغداد يوم موته فحسن له السلطان هذا الفعل، نسأل الله السلامة.»
- دفاع ابوحاتم: او را صالح دانست و از جاعلان حدیث نشمرد.
به همین دلیل، مجلسی اول او را به صراحت «از رجال مورد وثوق اهل سنت» خوانده است.
علامه امینی در «الغدیر» پس از نقل موارد جرح، به شدت اظهار تعجب میکند و مینویسد:
«والعجب العجاب أن رجلاً هذه سيرته وهذه ترجمته غلقت بموته أسواق مدينة السلام وحمل نعشه إلى البصرة ودفن هناك وبنيت على قبره قبة كما في تاريخ بغداد والمنتظم لإبن الجوزى»
(شگفتی شگفتیها آن است که چنین مردی با چنین سیره و شرححالی چگونه میتواند مشهور به کذب باشد؟ در حالی که بنا به گزارش تاریخ بغداد و المنتظم ابن جوزی، بازارهای مدینه السلام به هنگام مرگ او بسته شد، جنازهاش به بصره حمل شد و در آنجا دفن گردید و قبّهای بر قبرش ساخته شد.)
نتیجهگیری
در حل این معارضات به نظر میرسد:
- نجاشی جرح و تضعیف او را از اندیشمندان اهل سنت اخذ کرده است.
- رجالیان اهل سنت به دلیل روایتهای فراوان او در مناقب امیرالمؤمنین علیهالسلام، یا به خاطر آنکه او به قصد «تلطیف قلوب» حدیث جعل میکرده، او را کذاب و وضاع الحدیث خواندهاند.
توضیح آنکه برخی از اندیشمندان، برای تشویق مردم به کارهای نیک و دوری از گناهان، اقدام به جعل حدیث میکردند و این کار را از روی اجتهاد حرام نمیدانستند. با توجه به تصریح ذهبی در «المغنى في الضعفاء»، احمد بن محمد معروف به غلام خلیل دقیقاً چنین حالتی داشته است. همین امر سبب شده که بزرگان رجالی همعصر او و پس از وی، او را در همه شئون متهم به کذب و وضع حدیث کنند.
احمد بن محمد الطبری المعروف بالخلیلی، یا اساساً جاعل حدیث نبوده است (و دیدگاه ابو حاتم در این باره اصح است)، یا اگر جعل حدیث میکرده، فقط در باب «عمل به محسنات و ترک سیئات» بوده و آن هم به دلیل آنکه دیدگاه اجتهادی وی چنین کاری را حرام و در نتیجه خلاف عدالت نمیدانسته است.
روايت خطبه غدير[۲]
يكى از افرادى كه در سند خطبه غدیر در كتاب «الیقین» سید بن طاووس - كه به امام باقر علیه السلام منتهى مى شود - نامشان آمده احمد بن محمد طبرى معروف به خليلى در كتابش است.