اطاعت از خدا و پیامبر و امام
اطاعت از خدا، پیامبر و امام در خطبه غدیر، موضوع فرازی از پایان خطبه است که در آن، اطاعت از خدا، رسول او، علی علیه السلام و امامان یادشده، راه «فوز عظیم» معرفی می‌شود. عبارت پایانی این فراز با آیه ۷۱ احزاب همسان است؛ با این تفاوت که در متن خطبه، نام علی و امامان نیز در موضوع اطاعت آمده است.[۱]
متن فراز و ترجمه
مَعَاشِرَ النَّاسِ، مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَعَلِيّاً وَالْأَئِمَّةَ الَّذِينَ ذَكَرْتُهُمْ فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عَظِيماً.
ترجمه: ای مردم، هر کس از خدا و پیامبرش و علی و امامانی که یاد کردم اطاعت کند، به رستگاری بزرگی دست یافته است.[۲]
معنای «فوز عظیم»
«فاز» از ریشه «فوز» است. راغب اصفهانی آن را چنین تعریف می‌کند:
الْفَوْزُ: الظَّفَرُ بِالْخَيْرِ مَعَ حُصُولِ السَّلَامَةِ.
یعنی دستیابی به خیر همراه با سلامت و رهایی. در این کاربرد، فوز تنها غلبه بر دیگری نیست؛ رسیدن به خیر و ایمن شدن از زیان را نیز در بر می‌گیرد.[۳]
پیوند فراز با آیات اطاعت
آیه اولی‌الامر
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و صاحبان امر از میان خودتان را اطاعت کنید.
(نساء:۵۹)
این بخش از آیه، فرمان اطاعت از خدا، پیامبر و اولی‌الامر را در کنار یکدیگر آورده است. در تفسیر روایی شیعه، تعیین مصداق اولی‌الامر از طریق روایات پیگیری می‌شود. برای نمونه، در روایت ابوبصیر از امام صادق علیه السلام، آیه به علی بن ابی‌طالب و حسن و حسین علیهم السلام تفسیر شده است.[۴]
آیه ۷۱ احزاب
يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عَظِيماً؛ [تا خدا] کارهایتان را اصلاح کند و گناهانتان را بیامرزد؛ و هر کس خدا و پیامبرش را اطاعت کند، به رستگاری بزرگی دست یافته است. (احزاب:۷۱)
در متن خطبه، تعبیر «فقد فاز فوزاً عظیماً» در جمله‌ای آمده که اطاعت از علی و امامان را نیز در بر می‌گیرد.
مراد از «امامانی که یاد کردم»
این تعبیر به معرفی‌های پیشین امامان در گزارش خطبه بازمی‌گردد. در بخش بیعت، از امامت علی علیه السلام و امامان پس از او سخن رفته و نام حسن و حسین علیهما السلام نیز آمده است. بنابراین، مرجع این عبارت را باید در سیاق خود خطبه جست‌وجو کرد؛ نه آنکه گفته شود آیه ۷۱ احزاب نام امامان را تصریح کرده است.[۵]
اطاعت مطلق و مرز اطاعت مشروع
در استدلال امامیه، عصمت با شایستگی برای اطاعت مطلق پیوند دارد: کسی که فرمان او بدون قید پذیرفته می‌شود، نباید به معصیت فرمان دهد. اما از این سخن نمی‌توان نتیجه گرفت که هرگونه پیروی از هر فرد غیرمعصوم، حتی در کار درست و مشروع، ممنوع است. اطاعت مطلق در جایگاه هدایت دینی با اطاعت مشروط به موافقت با فرمان خدا دو بحث متفاوت‌اند.
روایت نهی از اطاعت در معصیت
در الخصال، سلیم بن قیس از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می‌کند که درباره سه خطر برای دین هشدار داد: کسی که پس از خواندن قرآن بر همسایه‌اش شمشیر می‌کشد و او را به شرک متهم می‌کند؛ کسی که خبرهای دروغ را با دروغ‌های بیشتر گسترش می‌دهد؛ و صاحب قدرتی که اطاعت خود را اطاعت خدا و نافرمانی خود را نافرمانی خدا می‌شمارد.
در پاسخ به ادعای گروه سوم، در روایت آمده است:
لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ.
یعنی در نافرمانیِ آفریدگار، هیچ آفریده‌ای را نباید اطاعت کرد.[۶]
ادامه همان گزارش، که در بحار الأنوار نیز نقل شده است، چنین توضیح می‌دهد: «در معصیت خدا اطاعتی نیست و از کسی که خدا را نافرمانی می‌کند اطاعت نمی‌شود؛ اطاعت از آنِ خدا، رسول او و اولی‌الامر است. خدا به اطاعت پیامبر فرمان داده است، زیرا او معصوم و پاک است و به معصیت فرمان نمی‌دهد؛ و به اطاعت اولی‌الامر فرمان داده است، زیرا آنان معصوم و پاک‌اند و به معصیت او فرمان نمی‌دهند.»[۷]
گزارش‌های روایی درباره «فائزون»
این سخن از پیامبر صلی الله علیه وآله، با اشاره به علی علیه السلام نقل شده:
وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنَّ هَذَا وَشِيعَتَهُ لَهُمُ الْفَائِزُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
ترجمه: سوگند به آن‌کس که جانم به دست اوست، این شخص و شیعیانش در روز قیامت رستگاران‌اند.[۸]
گزارشی هم‌مضمون در الإرشاد شیخ مفید آمده است: به نقل امام باقر علیه السلام، از ام‌سلمه درباره علی بن ابی‌طالب علیه السلام پرسیدند. او گفت از رسول خدا صلی الله علیه وآله شنیدم که می‌فرمود:
إِنَّ عَلِيّاً وَشِيعَتَهُ هُمُ الْفَائِزُونَ.
ترجمه: همانا علی و شیعیانش رستگاران‌اند.[۹]
جستارهای وابسته
فضائل قرآنی امیرالمومنین علیه السلام در خطبه غدیر • سابقون • دستور سلام با لقب امیرالمؤمنین • گرفتن عهد و پیمان در غدیر
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۳.
- ↑ مفردات ألفاظ القرآن، مدخل «فوز».
- ↑ الکافي، ج۱، ص۲۸۶، کتاب الحجة، باب «ما نص الله عز وجل ورسوله على الأئمة عليهم السلام واحداً فواحداً»، ح۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲–۸۳.
- ↑ الخصال، ج۱، ص۱۳۹، باب الثلاثة، ح۱۵۸، «يحذر على الدين ثلاثة».
- ↑ بحار الأنوار، ج۷۵، ص۳۳۷–۳۳۸، ح۸، به نقل از الخصال.
- ↑ ترجمة الإمام علي بن أبي طالب من تاريخ دمشق، ج۲، ص۴۴۲، ح۹۵۱؛ به نقل از سبيل النجاة في تتمة المراجعات، ص۲۹۶..
- ↑ الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ج۱، ص۴۱–۴۲، فصل «ما جاء في أنه وشيعته هم الفائزون».
منابع
- قرآن کریم، نساء:۵۹؛ احزاب:۶۹–۷۱؛ توبه:۱۹–۲۱؛ یونس:۹؛ لقمان:۸.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، تعلیقات سید محمدباقر خرسان، نجف اشرف: دار النعمان للطباعة والنشر.
- مفردات ألفاظ القرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی، مدخل «فوز».
- الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
- الخصال، محمد بن علی بن حسین ابن‌بابویه، شیخ صدوق، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، قم: منشورات جماعة المدرسین في الحوزة العلمية، ۱۴۰۳ق.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، محمد بن محمد بن نعمان، شیخ مفید، تحقیق مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم: المؤتمر العالمي لألفية الشيخ المفيد، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- ترجمة الإمام علي بن أبي طالب من تاريخ مدينة دمشق، علی بن حسن ابن‌عساکر، تحقیق محمدباقر محمودی. این ارجاع در این بازبینی با نقل سبيل النجاة في تتمة المراجعات، حسین راضی عبدالله.
- غدیر در قرآن، محمدباقرانصاری.