الدّرایة فی حدیث الولایة (کتاب)
الدّرایة فی حدیث الولایة کتابی عربی از ابوسعید مسعود بن ناصر سجستانی درباره طرق حدیث غدیر و فضائل امیرالمؤمنین علی علیه السلاماست. این اثر در هفده جزء تدوین شده و مؤلف در آن روایت‌های مربوط به غدیر را از شمار زیادی از صحابه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم گرد آورده است.
این کتاب در منابع با نام‌هایی مانند «کتاب الولایة»، «کتاب الشجری فی نص الغدیر»، «اسماء رواة خبر غدیر خم» و «الدرایة لحدیث الولایة» نیز شناخته شده است.
معرفی کتاب
«الدّرایة فی حدیث الولایة» از آثار کهن در گردآوری اسناد و طرق حدیث غدیر است. محور اصلی آن روایت «مَن کنت مولاه فعلی مولاه» و نقل فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام است.
بر اساس گزارش‌های تاریخی، مؤلف این کتاب را در هفده جزء تنظیم کرده است. در برخی منابع شمار صحابه‌ای که روایت‌های آنان در کتاب آمده، ۱۱۰ نفر و در برخی گزارش‌ها ۱۲۰ نفر ذکر شده است. در میان این راویان، شماری از زنان صحابی نیز حضور دارند.[۱]
نویسنده
ابوسعید مسعود بن ناصر سجستانی، مشهور به سجستانی یا سجزّی، از حافظان و محدثان اهل‌سنت در خراسان در قرن پنجم هجری بود. او در سال ۴۷۷ق درگذشت.
سمعانی در شرح حال او از کتابی درباره ولایت یاد کرده و نوشته است که مؤلف در آن طرق حدیث «مَن کنت مولاه فعلی مولاه» را گرد آورده است.[۲]
در منابع رجالی، از دقت و وثاقت سجستانی در نقل و ضبط احادیث سخن گفته شده است.[۳]
درباره گرایش مذهبی او گزارش‌های مختلفی وجود دارد. در برخی منابع، وی از محدثان اهل‌سنت و وابسته به جریان قدریه معرفی شده و در برخی آثار شیعی احتمال داده شده است که به دلیل شرایط زمان خود، باورهایش را آشکار نمی‌کرده است.[۴]
آثار نویسنده
در منابع بررسی‌شده، فهرست کامل و قطعی آثار سجستانی به‌صورت مستقل ثبت نشده است. مهم‌ترین اثری که به‌طور روشن به او نسبت داده شده، الدّرایة فی حدیث الولایة است.
محتوای کتاب
طرق حدیث غدیر
بخش اصلی کتاب به گردآوری طرق حدیث غدیر اختصاص دارد. مؤلف اسناد روایت «مَن کنت مولاه فعلی مولاه» را از راویان مختلف نقل کرده و از طریق تعدد اسناد، گستردگی نقل این حدیث را نشان داده است.
راویان حدیث غدیر
در کتاب، نام و روایت شماری از صحابه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم آمده است. گزارش‌های مربوط به تعداد راویان متفاوت است؛ اما همه آن‌ها بر گستردگی نقل حدیث غدیر در میان صحابه دلالت دارند.
فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام
بخشی از محتوای کتاب به فضائل و مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام اختصاص دارد. این روایات در کنار حدیث غدیر، جایگاه آن حضرت را در میان مسلمانان و نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم نشان می‌دهد.
نام‌های مختلف کتاب
در منابع، این اثر با نام‌های «الدّرایة فی حدیث الولایة»، «کتاب الولایة»، «کتاب الشجری فی نص الغدیر»، «اسماء رواة خبر غدیر خم» و «الدرایة لحدیث الولایة» آمده است.[۵]
با توجه به شباهت موضوع، مؤلف و محتوای گزارش‌ها، این نام‌ها به احتمال زیاد به یک اثر اشاره دارند.
اختلاف در نام نویسنده
نام نویسنده در منابع به صورت‌های «سجستانی»، «سجزّی»، «شجری» و «سجری» آمده است. کنیه او نیز در بیشتر منابع «ابوسعید» و در برخی گزارش‌ها «ابوسعد» ثبت شده است.
بررسی منابع رجالی نشان می‌دهد که «سجستانی» و «سجزّی» صورت‌های شناخته‌شده‌تر نام او هستند و اختلاف‌های دیگر احتمالاً ناشی از تفاوت نسخه‌ها یا خطای ناسخان است.[۶]
ساختار و وضعیت نسخه
در برخی گزارش‌ها، کتاب یک مجلد در بیست کُرّاس معرفی شده و در گزارش‌های دیگر از هفده جزء آن سخن گفته شده است. این تفاوت می‌تواند به شیوه تقسیم‌بندی نسخه و تفاوت میان جزء و کُرّاس مربوط باشد.
جایگاه کتاب در منابع غدیر
«الدّرایة فی حدیث الولایة» از منابع قدیمی گردآوری طرق حدیث غدیر است. سید بن طاووس در آثار خود از آن یاد کرده و پژوهشگران بعدی نیز اطلاعات آن را در بررسی حدیث ولایت مورد استفاده قرار داده‌اند.[۷]
این کتاب در پژوهش‌های مربوط به تعدد راویان و گستردگی نقل حدیث غدیر اهمیت دارد و در آثاری مانند «اثبات الهداة» و «الغدیر» بازتاب یافته است.[۸]
اهمیت کتاب
اهمیت کتاب در قدمت، موضوع تخصصی و توجه آن به اسناد و راویان حدیث غدیر است. این اثر نشان می‌دهد که حدیث غدیر از طریق راویان متعدد نقل شده و در میان گروهی از صحابه شهرت داشته است.
همچنین استفاده عالمان بعدی از آن، جایگاه کتاب را در تاریخ مطالعات حدیث غدیر و بررسی اسناد ولایت نشان می‌دهد.
فهرست مطالب
- معرفی کتاب
- زندگی و جایگاه علمی نویسنده
- طرق حدیث غدیر
- راویان حدیث غدیر از میان صحابه
- فضائل امیرالمؤمنین(ع)
- نام‌های مختلف کتاب
- اختلاف در نام و نسبت نویسنده
- ساختار و وضعیت نسخه
- اعتبار مؤلف و کتاب
- جایگاه کتاب در منابع حدیث غدیر
مخاطبان و کاربرد کتاب
این اثر برای پژوهشگران تاریخ حدیث، متخصصان علم رجال، محققان حوزه امامت و ولایت و نویسندگان آثار مربوط به غدیر مناسب است.
از کتاب می‌توان برای بررسی منابع کهن حدیث غدیر، شناسایی راویان، مطالعه تاریخ تدوین آثار غدیری و بررسی استناد عالمان شیعه به منابع حدیثی استفاده کرد.
کتاب‌های مرتبط
پانویس
- ↑ الإقبال، ص ۴۵۳، ۴۵۵ و ۴۵۷؛ الطرائف فی معرفة المذاهب، ص ۳۸؛ نهج الایمان، نسخه خطی؛ مناقب آل ابی‌طالب، ج ۳، ص ۲۵؛ الیقین، ص ۹۵ و ۱۶۸، باب ۲۷؛ بحارالانوار، ج ۳۷، ص ۱۲۶، ۱۳۰، ۱۳۳ و ۱۵۷؛ اثبات الهداة، ج ۱، ص ۳۶؛ الذریعة، ج ۸، ص ۵۶، ش ۱۶۷ و ج ۲۵، ص ۱۴۳، ش ۸۳۰؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج ۱، ص ۱۷ و ۱۵۵، ش ۱۱.
- ↑ معجم الشیوخ، سمعانی.
- ↑ لسان المیزان، ج ۶، ص ۳۲ و ۳۳، ش ۱۵۵۲؛ سیر اعلام النبلاء، ج ۱۸، ص ۵۳۳؛ البدایة و النهایة، ج ۱۲، ص ۱۳۵؛ طبقات الحفاظ، ج ۱، ص ۴۴۶؛ مرآة الجنان، ج ۳، ص ۱۲۲؛ شذرات الذهب، ج ۳، ص ۳۵۷.
- ↑ بحارالانوار، ج ۴۰، ص ۱۵، ش ۳۱.
- ↑ الذریعة، ج ۸، ص ۵۶، ش ۱۶۷ و ج ۲۵، ص ۱۴۳، ش ۸۳۰؛ الغدیر فی التراث الاسلامی، ص ۹۹، ش ۲۶.
- ↑ لسان المیزان، ج ۶، ص ۳۲ و ۳۳؛ طبقات الحفاظ، ج ۱، ص ۴۴۶؛ مرآة الجنان، ج ۳، ص ۱۲۲؛ شذرات الذهب، ج ۳، ص ۳۵۷.
- ↑ الإقبال، ص ۴۵۳، ۴۵۵ و ۴۵۷؛ الیقین، ص ۹۵ و ۱۶۸، باب ۲۷.
- ↑ اثبات الهداة، ج ۱، ص ۳۶؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج ۱، ص ۱۷ و ۱۵۵، ش ۱۱.
منابع
- الدّرایة فی حدیث الولایة، ابوسعید مسعود بن ناصر سجستانی، نسخه خطی.
- الإقبال بالأعمال الحسنة، سید بن طاووس.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، سید بن طاووس.
- الیقین باختصاص مولانا علی(ع) بإمرة المؤمنین، سید بن طاووس.
- مناقب آل ابی‌طالب، ابن شهرآشوب.
- بحارالانوار، محمدباقر مجلسی.
- اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، شیخ حر عاملی.
- الذریعة إلی تصانیف الشیعة، آقابزرگ تهرانی.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، عبدالحسین امینی.
- الغدیر فی التراث الاسلامی، عبدالحسین امینی.
- لسان المیزان، ابن حجر عسقلانی.
- سیر اعلام النبلاء، شمس‌الدین ذهبی.
- البدایة و النهایة، ابن کثیر.
- طبقات الحفاظ، جلال‌الدین سیوطی.
- مرآة الجنان، یافعی.
- شذرات الذهب، ابن عماد حنبلی.
- معجم الشیوخ، سمعانی.