امام زمان ویران کننده قلعه های ستمگران
امام زمان؛ گشاینده و ویران‌کننده دژها از اوصافی است که پیامبر صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر برای حضرت مهدی علیه السلام بیان کرده است. پیامبر پس از معرفی حضرت مهدی علیه السلام به‌عنوان آخرین امام، غلبه او بر دین‌های باطل و انتقامش از ستمگران، آن حضرت را گشاینده و ویران‌کننده دژها معرفی می‌کند. این تعبیر، از برچیده‌شدن موانع سخت و مراکز قدرتی حکایت دارد که در برابر گسترش حق و عدالت مقاومت می‌کنند.
متن فراز خطبه
پیامبر صلی الله علیه وآله در بخش معرفی حضرت مهدی علیه السلام فرمود:
أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمَ الْمَهْدِيَّ، أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّينِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ، أَلَا إِنَّهُ فَاتِحُ الْحُصُونِ وَهَادِمُهَا، أَلَا إِنَّهُ قَاتِلُ كُلِّ قَبِيلَةٍ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ.[۱]
ترجمه: «آگاه باشید که آخرین امام از ما، قائم مهدی است؛ آگاه باشید که او بر همه دین‌ها چیره می‌شود؛ آگاه باشید که او از ستمگران انتقام می‌گیرد؛ آگاه باشید که او گشاینده دژها و ویران‌کننده آنهاست؛ آگاه باشید که او با هر گروهی از اهل شرک پیکار می‌کند.»
معنای «فاتح الحصون و هادمها»
«حُصون» جمع «حِصن» و به‌معنای دژها و مواضع استواری است که انسان را از نفوذ و آسیب دشمن حفظ می‌کند. «فاتح» از ریشه «فتح» در این فراز به‌معنای گشاینده و پیروزِ بر دژها و «هادم» به‌معنای درهم‌شکننده و ویران‌کننده آنهاست.
بر این اساس، ترجمه دقیق فراز چنین است: «آگاه باشید که او گشاینده دژها و ویران‌کننده آنهاست.» واژه «ستمگران» در متن عربی این جمله نیامده است؛ اما قرارگرفتن آن بلافاصله پس از تعبیر «الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ» نشان می‌دهد دژهایی که در برابر امام مهدی علیه السلام قرار می‌گیرند، پایگاه‌های قدرتِ جبهه ظلم و مقاومت در برابر حق‌اند.
گستره دژها
ظاهر واژه «حصون» شامل قلعه‌ها و استحکامات نظامی است؛ چنان‌که قرآن نیز از دژهای استوار به‌عنوان ابزار دفاعی و عامل احساس امنیت یاد کرده است: 
لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ؛ آنان همگی با شما نمی‌جنگند، مگر در آبادی‌های مستحکم یا از پشت دیوارها
(حشر:۱۴).
بااین‌حال، سیاق فراز خطبه معنایی گسترده‌تر را نیز برمی‌تابد. این جمله در میان اوصافی چون غلبه بر دین‌های باطل، انتقام از ظالمان، چیرگی بر گروه‌های مشرک و یاری دین خدا قرار گرفته است؛ ازاین‌رو «دژها» می‌تواند افزون بر استحکامات نظامی، نماد ساختارهای سیاسی، اجتماعی و اعتقادیِ محافظِ ظلم و شرک نیز باشد. نابودی این دژها به‌معنای ازمیان‌رفتن موانعی است که مانع آشکارشدن حق و برپایی عدالت جهانی‌اند.
پیوند فتح دژها با حاکمیت جهانی
در روایتی از پیامبر صلی الله علیه وآله، امامان پس از ایشان دوازده تن معرفی شده‌اند که نخستین آنان امیرالمؤمنین علیه السلام و آخرینشان قائم علیه السلام است؛ همان کسی که خداوند به دست او شرق و غرب زمین را می‌گشاید.[۲] این روایت، فتح دژها را در چارچوب گسترش حاکمیت جهانی امام مهدی علیه السلام معنا می‌کند، نه به‌عنوان ویرانگریِ بی‌هدف.
در گزارشی دیگر، پیامبر صلی الله علیه وآله از ظهور مردی از نسل امام حسن و امام حسین علیهما السلام در روزگار گسترش فتنه‌ها خبر داده و او را کسی معرفی کرده است که دژهای گمراهی را می‌گشاید، دل‌های بسته را به روی حقیقت باز می‌کند و شریعت را در آخرالزمان زنده می‌سازد.[۳] در این گزارش، فتح بیرونیِ دژها در کنار گشودن دل‌ها آمده و نشان می‌دهد حرکت مهدوی، هم‌زمان دارای بُعد اجتماعی و هدایتی است.
فتح برای برپایی عدالت
فتح و هدم در این فراز مقدمه استقرار حق است. در روایات ظهور، نتیجه قیام حضرت مهدی علیه السلام پرشدن زمین از عدل و داد پس از فراگیرشدن ظلم و ستم دانسته شده است.[۴] بنابراین، امام مهدی علیه السلام دژها و پایگاه‌هایی را درهم می‌شکند که از ظلم، شرک و محرومیت انسان‌ها از هدایت پاسداری می‌کنند؛ اما مقصد نهایی او برپایی عدالت، احیای دین و گشودن راه هدایت برای انسان‌هاست.
جمع‌بندی
تعبیر فَاتِحُ الْحُصُونِ وَهَادِمُهَا تصویری از اقتدار امام مهدی علیه السلام در برچیدن موانع سختِ حاکمیت حق ارائه می‌کند. «حصون» در معنای نخستین خود دژهای نظامی را شامل می‌شود؛ ولی پیوند آن با انتقام از ظالمان، غلبه بر شرک و یاری دین خدا، مفهوم فراگیری از فروپاشی همه پایگاه‌های محافظ ظلم و باطل به دست می‌دهد. در نتیجه، ویران‌کردن دژها هدف نهایی نیست، بلکه زمینه‌ای برای تحقق عدالت جهانی و آشکارشدن هدایت الهی است.
جستارهای وابسته
انتقام امام زمان از ستمگران • غلبه امام زمان بر مشرکان • امام زمان یاری‌کننده دین خدا • امام زمان در خطبه غدیر
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- البیان فی أخبار صاحب الزمان، محمد بن یوسف گنجی شافعی، قم، دار إحیاء تراث أهل‌البیت علیهم السلام.
- بحارالانوار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- کمال‌الدین و تمام النعمة، محمد بن علی صدوق، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، انتشارات اسلامی، ۱۳۹۵ق.