حرز و تعویذ

حِرز و تعویذ آیات، اذکار و دعاهایی است برای حفاظت از بلاها که ریشه در قرآن و سنت معصومان علیهم‌السلام دارند. حِرز و تعویذ به عنوان یکی از مصادیق توسل به قرآن و دعا، در فرهنگ شیعه جایگاهی ریشه‌دار دارد. مشروعیت آن با استناد به قرآن کریم و روایات معصومان علیهم‌السلام اثبات می‌شود و احرازی چون حرز امام جواد و حرز امام رضا علیهما السلام از جایگاه ویژه‌ای در منابع معتبر روایی و کتاب‌هایی همچون مفاتیح الجنان و بحار الأنوار برخوردارند. شرط اساسی استفاده از حرز، اعتقاد به تأثیر استقلالی نداشتن آن و توجه به این نکته است که تمامی آثار از سوی خداوند متعال است.

حرز و تعویذ در قرآن و روایات

حِرز در لغت به معنای جای محکم و استوار، پناهگاه و هرچیز نگهدارنده است و در اصطلاح به پاره‌ای از آیات، اذکار، اوراد و ادعیه مأثوری گفته می‌شود که برای حفظ جان و مال از آسیب‌ها خوانده می‌شود یا به صورت مکتوب همراه نگهداری می‌گردد. تعویذ نیز در لغت به معنای پناه بردن، پناه دادن و در امان نگاه داشتن است و در اصطلاح به دعا و حرزی گفته می‌شود که به گردن آویخته یا در جیب گذاشته می‌شود.

تفاوت حرز و تعویذ در این است که حرز معمولاً به خود نوشته و مکتوب اطلاق می‌شود که با خود حمل می‌گردد، در حالی که تعویذ گاه به خود عمل آویختن و پناه بردن نیز گفته می‌شود.

قرآن کریم خود را شفا و رحمت برای مؤمنان معرفی کرده است:

• وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ: و آنچه از قرآن فرو می‌فرستیم، برای مؤمنان درمان و رحمت است.

این آیه مبانی استفاده از آیات قرآن برای شفا و حرز را فراهم می‌سازد.

در روایات شیعه به‌صراحت بر جواز تعویذ تأکید شده است. براساس آنچه شیخ عباس قمی در کتاب سَفینَةُالبِحار نقل کرده، پیامبرصلی الله علیه وآله برای تعویذ حَسَنَیْن علیهما السلام، مُعَوِّذَتَیْن را می‌خواند. از امام باقر علیه‌السلام سؤال شد: آیا می‌توان آیاتی از قرآن را برای شفا و دفع بیماری بر بازو یا گردن بیمار آویزان نمود؟ حضرت فرمود: اشکالی ندارد، این کار را انجام دهید؛ برای بیمار خوب است. همچنین از امام صادق علیه‌السلام پرسیده شد: اگر کسی بیماری دارد، می‌توان آیاتی از قرآن را نوشت و بر او آویزان کرد یا آن را شست و به او خوراند؟ حضرت فرمود: بله، اشکالی ندارد.

احراز و تعویذات در منابع شیعی

• حرز امام جواد علیه‌السلام: مشهورترین و معتبرترین حرز در فرهنگ شیعه است که به دو صورت کبیر و صغیر روایت شده است. این حرز در منابع معتبری چون «بحار الأنوار» و «مفاتیح الجنان» نقل شده است. راوی آن حکیمه دختر امام جواد علیه‌السلام است و برای حفظ از بلاها، چشم‌زخم، دشمنان و هر آنچه انسان از آن می‌ترسد، مفید دانسته شده است.
• حرز امام رضا علیه‌السلام (رقعه الجیب): در مفاتیح الجنان از امام رضا علیه‌السلام نقل شده که آن حضرت دعایی را در یقه خود می‌گذاشتند که به «حرز امام رضا علیه السلام» معروف است.
• حرز منسوب به امام علی علیه‌السلام: در گزارش‌های روایی، حرزهایی به امام علی علیه‌السلام نسبت داده شده که از جمله آنها دعایی است که جبرئیل به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌آله در بیماری امام حسن و امام حسین علیهماالسلام آموخت و امام علی علیه‌السلام آن را به فردی بیمار تعلیم فرمود.
• حرز امام سجاد علیه‌السلام: در صحیفه سجادیه دعاهایی با مضمون درخواست حرز و پناه الهی وارد شده است.

آداب و شرایط استفاده از حرز

استفاده از حرز منوط به آن است که محتوای آن از آیات قرآن، ادعیه مأثوره یا اذکار صحیح باشد و هیچ گونه شرک یا کلمات نامفهوم شرک‌آمیز در آن نباشد. همچنین در برخی احراز مانند حرز «عین علی» شرایط خاصی چون طهارت نویسنده، روز و ساعت مشخص و نوع نگارش ذکر شده است.

بر اساس نظر شیخ جعفر کاشف‌الغطاء، استفاده از تعویذهایی که مشتمل بر آیات قرآن، اذکار الهی یا روایات رسیده از معصومان علیهم‌السلام باشند، از نظر شرعی مجاز و بلامانع است؛ اما به کار بردن تعویذهایی که از اشیا و نوشته‌های ناشناخته تشکیل شده‌اند، جایز نمی‌باشد. شایان ذکر است که بحث حرز و تعویذ نه تنها در متون دینی و فقهی مطرح است، بلکه در علوم غریبه نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد. از سوی دیگر، برخی از فقها و اندیشمندان بر این باورند که تعویذهای رایج در علوم غریبه، به دلیل همراهی با نگاه شرک‌آمیز و بهره‌گیری از روش‌های غیرالهی، از نظر شرعی حرام شمرده می‌شوند.

حِرز روز غدير

در روز عيد غدير حرزى نقل شده كه خواندن آن براى محافظت از تمام بدی ها مفيد است:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏ بِسْمِ اللَّهِ خَيْرِ الْأَسْمَاءِ بِسْمِ اللَّهِ رَبِّ الْآخِرَةِ وَ الْأُولَى وَ رَبِّ الْأَرْضِ وَ السَّمَاءِ الَّذِي لَا يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ كَيْدُ الْأَعْدَاءِ وَ بِهَا تُدْفَعُ كُلُ‏ الْأَسْوَاءِ وَ بِالْقَسَمِ بِهَا يُكْفَى مَنِ اسْتَكْفَى اللَّهُمَّ أَنْتَ رَبُّ كُلِّ شَيْ‏ءٍ وَ خَالِقُهُ وَ بَارِئُ كُلِّ مَخْلُوقٍ وَ رَازِقُهُ وَ مُحْصِي كُلِّ شَيْ‏ءٍ وَ عَالِمُهُ وَ كَافِي كُلِّ جَبَّارٍ وَ قَاصِمُهُ وَ مُعِينُ كُلِّ مُتَوَكِّلٍ عَلَيْهِ وَ عَاصِمُهُ وَ بِرُّ كُلِّ مَخْلُوقٍ وَ رَاحِمُهُ لَيْسَ لَكَ ضِدٌّ فَيُعَانِدُكَ [فيعادك‏] وَ لَا نِدٌّ فَيُقَاوِمُكَ وَ لَا شَبِيهٌ فَيُعَادِلُكَ تَعَالَيْتَ عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِيراً اللَّهُمَّ بِكَ اعْتَصَمْتُ وَ اسْتَقَمْتُ وَ إِلَيْكَ تَوَجَّهْتُ وَ عَلَيْكَ اعْتَمَدْتُ يَا خَيْرَ عَاصِمٍ وَ أَكْرَمَ رَاحِمٍ وَ أَحْكَمَ حَاكِمٍ وَ أَعْلَمَ عَالِمٍ مَنِ اعْتَصَمَ بِكَ عَصَمْتَهُ وَ مَنِ اسْتَرْحَمَكَ رَحِمْتَهُ وَ مَنِ اسْتَكْفَاكَ كَفَيْتَهُ وَ مَنْ تَوَكَّلَ [عَلَيْكَ‏] أَمِنْتَهُ وَ هَدَيْتَهُ سَمْعاً لِقَوْلِكَ يَا رَبِّ وَ طَاعَةً لِأَمْرِكَ [بِأَمْرِكَ‏] اللَّهُمَّ أَقُولُ وَ بِتَوْفِيقِكَ أَقُولُ وَ عَلَى كِفَايَتِكَ أَعُولُ وَ بِقُدْرَتِكَ أَطُولُ وَ بِكَ أَسْتَكْفِي وَ أَصُولُ‏ فَاكْفِنِي اللَّهُمَّ وَ أَنْقِذْنِي وَ تَوَلَّنِي وَ اعْصِمْنِي وَ عَافِنِي وَ امْنَعْ مِنِّي وَ خُذْ لِي وَ كُنْ لِي بِعَيْنِكَ وَ لَا تَكُنْ عَلَيَّ اللَّهُمَّ أَنْتَ رَبِّي عَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْكَ أَنَبْتُ وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ وَ أَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٍ».