حرم امیرالمومنین

حرم امیرالمؤمنین مجموعهٔ آرامگاهی و زیارتی پیرامون مرقد امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در شهر نجف عراق است. این مجموعه با نام‌های «حرم علوی»، «مشهد علوی»، «روضهٔ حیدری» و «آستان مقدس علوی» نیز شناخته می‌شود. براساس گزارش شیخ مفید، پیکر امیرالمؤمنین پس از شهادت در سال ۴۰ق، شبانه در غری، در محدودهٔ نجف کنونی، به خاک سپرده شد.

حرم امیرالمؤمنین

اطلاعات اوليه
بنيانگذار	توسعه‌یافته در دوره‌های مختلف؛ از جمله با حمایت علویان، آل‌بویه، صفویان و افشاریان
تأسیس	محل دفن از ۴۰ق؛ شکل‌گیری و گسترش ساختمان در سده‌های بعد
کاربری	آرامگاه، زیارتگاه و محل فعالیت‌های عبادی، علمی و فرهنگی
مکان	عراق، نجف، بافت تاریخی شهر
نام‌های دیگر	حرم علوی، آستان مقدس علوی، روضهٔ حیدری، مشهد علوی
وقایع مرتبط	دفن امیرالمؤمنین در ۴۰ق؛ توسعه در دورهٔ آل‌بویه؛ بازسازی‌های صفوی؛ طلاکاری در ۱۱۵۶ق؛ نصب ضریح کنونی در ۱۳۶۱ق
مشخصات
وضعیت	فعال
امکانات	صحن‌ها، رواق‌ها، مساجد، کتابخانه، بخش‌های پژوهشی و خدمات زائران
معماری
سبک	معماری آرامگاهی اسلامی با تزیینات و الحاقات دوره‌های گوناگون، به‌ویژه صفوی و پس از آن
بازسازی	بازسازی‌ها و مرمت‌های متعدد تاریخی و معاصر
وبگاه	وبگاه فارسی آستان مقدس علوی

ساختمان حرم در یک دوره و به دست یک بانی ساخته نشده، بلکه حاصل ساخت‌وساز، بازسازی و توسعه در دوره‌های مختلف است. اقدامات عضدالدوله دیلمی در سدهٔ چهارم قمری، بازسازی‌های صفوی، طلاکاری دورهٔ نادرشاه و توسعه‌های معاصر، از مراحل مهم تاریخ آن به‌شمار می‌روند.

مرقد، صندوق خاتم، ضریح، گنبد، رواق‌ها، ایوان طلا، مناره‌ها و صحن تاریخی، اجزای اصلی مجموعه‌اند. مساجد وابسته، حجره‌ها، کتابخانه و صحن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نیز بخشی از کارکردهای عبادی، علمی و خدماتی آن را تشکیل می‌دهند.

نام‌ها و موقعیت

حرم در بافت تاریخی شهر نجف قرار دارد. «غری» و «غریین» از نام‌های تاریخی محدودهٔ آرامگاه امیرالمؤمنین است. نام غری در گزارش دفن آن حضرت و نیز در عنوان کتاب «فرحة الغری» دیده می‌شود.

عنوان «حرم» در کاربرد عمومی، هم برای فضای نزدیک مرقد و هم برای مجموعهٔ گسترده‌ترِ رواق‌ها، صحن‌ها و بناهای وابسته به کار می‌رود. در قانون ادارهٔ عتبات عراق نیز عتبهٔ مقدس، آرامگاه و بناهای وابسته به آن را دربرمی‌گیرد.

تاریخچه

دفن امیرالمؤمنین

شیخ مفید گزارش کرده است که پس از شهادت امیرالمؤمنین، پیکر ایشان شبانه به غری انتقال یافت و پیش از سپیده‌دم دفن شد. در این گزارش، از امام حسن، امام حسین، محمد بن علی و عبدالله بن جعفر به‌عنوان حاضران در مراسم دفن یاد شده است.

پنهان‌بودن و شناخته‌شدن قبر

در گزارش‌های شیعی، پنهان‌ماندن محل قبر با نگرانی از تعرض مخالفان ارتباط یافته است. این پنهان‌بودن، به معنای ناشناخته‌بودن محل دفن برای اهل‌بیت و همهٔ پیروان آنان نیست. در معرفی تاریخی آستان علوی، شناساندن محل قبر به شیعیان در روزگار امام صادق علیه‌السلام، پیش از ماجرای منسوب به هارون عباسی، گزارش شده است.

شیخ مفید نیز گزارشی دربارهٔ آگاهی هارون عباسی از محل قبر، پس از واقعه‌ای هنگام شکار، نقل کرده است.

بناهای نخستین

دربارهٔ زمان ایجاد نخستین ساختمان بر مزار، گزارش‌های یکسانی وجود ندارد. در منابع تاریخ حرم، از ساخت‌وساز محمد بن زید علوی بر آرامگاه یاد شده است.

شناخته‌شدن محل قبر، ایجاد نشانه یا سایبان و ساخت آرامگاهی گسترده‌تر، مراحل متفاوتی از تاریخ مشهد علوی‌اند؛ ازاین‌رو، تعیین تاریخ تأسیس مجموعه به معنای امروزی، به تعریف محدوده و نوع بنا بستگی دارد.

دورهٔ آل‌بویه

عضدالدوله دیلمی از مهم‌ترین حامیان توسعهٔ مشهد علوی در سدهٔ چهارم قمری بود. حسن عیسی حکیم، ضمن نقل اختلاف گزارش‌ها دربارهٔ تاریخ اقدامات او، از توسعه و تزیین بنا، اختصاص هزینه و فراهم‌کردن امکانات برای مشهد یاد کرده است.

در این گزارش، اقدامات عضدالدوله توسعهٔ آرامگاهی شناخته‌شده است، نه کشف محل قبر. دفن او در مجاورت مشهد علوی نیز در منابع تاریخی آمده است.

آتش‌سوزی سدهٔ هشتم

بخشی از ساختمان حرم در سدهٔ هشتم قمری بر اثر آتش‌سوزی آسیب دید. دربارهٔ سال وقوع حادثه اختلاف وجود دارد. در مقدمهٔ چاپ تحقیق‌شدهٔ «فرحة الغری»، سال ۷۵۳ق و در یکی از گزارش‌های تاریخی آستان، سال ۷۵۵ق ذکر شده است.

در مقدمهٔ یادشده، از بازسازی بنا در ۷۶۰ق سخن رفته، اما هویت بانی آن قطعی دانسته نشده است.

دورهٔ صفوی

دورهٔ صفوی از مراحل مهم شکل‌گیری مجموعهٔ کنونی است. در گزارش‌های مربوط به این دوره، از ساخت‌وساز در روزگار شاه‌عباس اول و توسعه در روزگار شاه‌صفی و شاه‌عباس دوم یاد شده است.

براساس مقدمهٔ پژوهشی «فرحة الغری»، توسعهٔ مجموعه در زمان شاه‌صفی در ۱۰۴۷ق آغاز شد و پس از مرگ او در ۱۰۵۲ق، در دورهٔ شاه‌عباس دوم ادامه یافت.

دورهٔ نادرشاه

طلاکاری گنبد، مناره‌ها و ایوان در ۱۱۵۶ق، از اقدامات شاخص دورهٔ نادرشاه بود. کتیبهٔ طلایی بالای ایوان، تاریخ این اقدام را ثبت کرده و از اسناد درون‌بنا برای مطالعهٔ تاریخ حرم است.

توصیف کتیبه‌ها و اشعار ایوان در «المفصل فی تاریخ النجف الأشرف» نیز آمده است.

معماری

ساختار مجموعه از بنای مرکزیِ مرقد، فضاهای پیرامونی و صحن‌ها و بناهای وابسته تشکیل شده است. ایوان شرقی، رواق‌ها و صحن تاریخی، مسیرهای اصلی ارتباط با فضای زیارت را شکل می‌دهند.

آرایه‌های معماری حرم شامل طلاکاری، کاشی‌کاری، مقرنس‌کاری، تزیینات فلزی، نقوش گیاهی و کتیبه‌های دینی و تاریخی است. این عناصر به دوره‌های مختلف تعلق دارند و تاریخ مرمت برخی از آنها با تاریخ ساخت بخش مربوط متفاوت است.

مرقد و صندوق خاتم

مرقد، صندوق و ضریح اجزایی متمایزند. مرقد محل دفن است؛ صندوق پوششی بر فراز آن و ضریح، سازهٔ مشبک پیرامون صندوق است.

صندوق خاتم از آثار هنری مجموعه است. در معرفی آستان، از کاربرد چوب‌های گوناگون و مصالح تزیینی و وجود کتیبه‌های قرآنی بر آن یاد شده است.

گزارش تفصیلی آستان، نام محمدحسین نجار شیرازی را در ارتباط با ساخت صندوق و نام محمدجعفر بن محمدصادق زند را در ارتباط با اهدای آن ذکر می‌کند. تاریخ‌های مربوط به کتابت، ساخت، انتقال و نصب صندوق در این گزارش یکسان نیست و دربارهٔ زمان نصب نیز نقل‌های متفاوتی وجود دارد.

ضریح

ضریح مرقد در دوره‌های مختلف تعویض و مرمت شده است. معرفی تاریخی آستان، از ضریح‌های دوره‌های صفوی و قاجار و سپس ساخت ضریح کنونی یاد می‌کند.

ضریح کنونی با حمایت طاهر سیف‌الدین، از رهبران جامعهٔ بهره، در هند ساخته شد. براساس همین گزارش، ساخت آن در ۱۳۵۴ق آغاز شد، قطعاتش در ۱۳۶۰ق به عراق رسید و مراسم رونمایی در ۱۳ رجب ۱۳۶۱ق برگزار شد.

این ضریح دارای شبکه‌های نقره‌ای، تاج طلاکاری‌شده، نقوش گیاهی و کتیبه است. طول آن در معرفی آستان ۶٫۳۵ متر، عرض آن ۵٫۱۰ متر و ارتفاع آن ۴ متر ذکر شده است. سازهٔ مشبک هجده بخش دارد که یکی از آنها درِ ورود به داخل ضریح است.

گنبد و مناره‌ها

گنبد طلاپوش و دو مناره از عناصر اصلی نمای حرم‌اند. طلاکاری تاریخی آنها با اقدامات دورهٔ نادرشاه و تاریخ ثبت‌شدهٔ ۱۱۵۶ق ارتباط دارد.

دو مناره در دو سوی ایوان شرقی قرار گرفته‌اند. در معرفی کنونی آستان، ارتفاع هر مناره ۲۸٫۵ متر ذکر شده است.

ایوان طلا

ایوان طلا در سمت شرقی بنای مرکزی قرار دارد و ورودی آن، صحن تاریخی را به رواق پیوند می‌دهد. حسن عیسی حکیم در توصیف معماری حرم، موقعیت ایوان و ارتباط آن با ورودی شرقی را شرح داده است.

در معرفی آستان، طول ایوان ۱۸ متر، ارتفاع تا بالای طاق ۱۳٫۵ متر و ارتفاع تا سایه‌بان ۱۶ متر آمده است.

مقرنس‌های طلاکاری‌شده، نقوش گیاهی و کتیبه‌های فارسی، عربی و ترکی از تزیینات این بخش‌اند.

کتیبه‌ها

کتیبه‌های حرم، افزون بر مضامین قرآنی و دینی، اطلاعاتی دربارهٔ تاریخ ساخت، طلاکاری، مرمت و نام هنرمندان دربر دارند. در توصیف ایوان، از اشعار عرفی شیرازی در دو سوی در اصلی و نام محمدجعفر اصفهانی در ارتباط با کتابت آنها یاد شده است.

کتیبهٔ طلایی بالای ایوان، با ثبت تاریخ ۱۱۵۶ق، از منابع مطالعهٔ طلاکاری دورهٔ نادرشاه است.

صحن تاریخی

صحن تاریخی پیرامون بخش مرکزی حرم قرار دارد و در جبهه‌های شمالی، شرقی و جنوبی آن، ایوان‌ها و حجره‌هایی ساخته شده است. بخشی از حجره‌ها در دوره‌هایی با اقامت طلاب و فعالیت‌های علمی ارتباط داشته‌اند.

درهای صحن

در معرفی رسمی صحن حیدری، از باب‌الساعه در شرق، باب‌الطوسی در شمال، باب‌القبله در جنوب، باب‌مسلم و باب‌الفرج در سمت غرب یاد شده است. باب‌الفرج با بخش توسعه‌یافتهٔ غربی و صحن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها ارتباط دارد.

برج ساعت

برج ساعت بر فراز ورودی شرقی صحن قرار دارد و نام باب‌الساعه با آن پیوند یافته است. گزارش تاریخی آستان، میان ساعت قدیمی‌تر مجموعه و ساعت نصب‌شده در ۱۳۰۵ق تفاوت می‌گذارد.

براساس این گزارش، ساعت متأخر را میرزا علی‌اصغرخان، امین‌السلطان، اهدا کرد. این ساعت مکانیکی، چهار صفحه دارد و در منچستر ساخته شده است. برج و ساعت در دورهٔ معاصر نیز مرمت شده‌اند.

مساجد و فضاهای علمی

مسجد خضرا

مسجد خضرا در بخش شمال‌شرقی مجموعه قرار دارد. دربارهٔ بانی نخستین و علت نام‌گذاری آن، گزارش‌های یکسانی در دست نیست.

این مسجد به سبب برگزاری درس و نماز جماعت سید ابوالقاسم خویی در تاریخ معاصر حوزهٔ نجف شناخته شده است. بازسازی آن در ۱۳۸۵ق به اهتمام وی گزارش شده و آرامگاه او نیز در مجاورت مسجد قرار دارد.

مسجد الرأس

مسجد الرأس در سمت غربی حرم قرار داشته است. دربارهٔ بانی آن، انتساب‌هایی به دوره‌های ایلخانی و صفوی نقل شده که با یکدیگر یکسان نیستند.

نام‌گذاری مسجد نیز توضیح‌های متفاوتی دارد؛ از جمله قرارگرفتن در سمت بالای سر مرقد و ارتباط با گزارش‌های مربوط به سر امام حسین علیه‌السلام. انتساب دوم را نباید به‌تنهایی اثبات‌کنندهٔ محل دفن سر آن حضرت دانست.

در معرفی آستان، از ارتباط فضای این مسجد با رواق حضرت ابوطالب در سامان‌دهی متأخر مجموعه یاد شده است.

مدرسهٔ غرویه و حجره‌ها

مدرسهٔ غرویه و حجره‌های پیرامون صحن، از فضاهای مرتبط با کارکرد علمی مجموعه‌اند. در معرفی معماری صحن، از این مدرسه و شماری از بناهای آموزشی و عبادی وابسته نام برده شده است.

جایگاه زیارتی

حرم امیرالمؤمنین از زیارتگاه‌های اصلی شیعیان است. کتاب «فرحة الغری» از آثار اختصاصی دربارهٔ شناسایی قبر و گزارش‌های مربوط به زیارت آن به‌شمار می‌رود.

پیوند با غدیر

یکی از پیوندهای حرم با غدیر، گزارش زیارت امیرالمؤمنین از سوی امام هادی علیه‌السلام در روز غدیر است. این گزارش در «فرحة الغری» نقل شده است.

مدفونان

در بخش‌هایی از مجموعه، آرامگاه شماری از عالمان شیعه قرار دارد. شیخ مرتضی انصاری، سید محمدکاظم یزدی و سید ابوالقاسم خویی از چهره‌هایی هستند که در معرفی صحن و بناهای وابسته از محل دفن آنان یاد شده است.

آرامگاه سید ابوالقاسم خویی در مجاورت مسجد خضرا قرار دارد.

از دورهٔ آل‌بویه نیز دفن عضدالدوله در کنار مشهد علوی گزارش شده است.

کتابخانه و میراث فرهنگی

کتابخانه، نسخه‌های خطی و مجموعه‌های نفایس، بخشی از میراث فرهنگی آستان‌اند. در معرفی پژوهشی تاریخ کتابخانهٔ علوی، از پیشینهٔ اهدای کتاب و اهمیت حفظ و معرفی نسخه‌های خطی سخن رفته است.

در طرح توسعهٔ صحن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نیز فضاهای کتابخانه‌ای و موزه‌ای پیش‌بینی شده است.

توسعه و مرمت در دورهٔ معاصر

صحن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها

صحن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها از طرح‌های توسعهٔ مجموعه در سمت غربی حرم است. در معرفی رسمی آستان، فضاهای زیارتی، عبادی، فرهنگی، کتابخانه‌ای، موزه‌ای، اداری و خدمات زائران از کاربری‌های این طرح شمرده شده‌اند.

آستان در آذر ۱۴۰۴ گزارشی دربارهٔ مراسم تکمیل پروژه منتشر کرد. زمان این مراسم با زمان بهره‌برداری از بخش‌های پیشین طرح متفاوت است.

مرمت ایوان

در معرفی رسمی ایوان، از آسیب‌های واردشده در ۱۴۱۱ق و مراحل بعدی مرمت طلاکاری و اجزای آن یاد شده است.

مرمت ضریح

ضریح پس از نصب، در دوره‌های مختلف مرمت شده است. گزارش آستان، از طلاکاری در ۱۴۲۶ و ۱۴۲۷ق، کار بر پوشش داخلی در ۱۴۲۹ق، تعمیر ستون‌ها و در در سال‌های بعد و مرمت شبکه‌ها در ۱۴۳۸ق نام می‌برد. رسیدگی به تاج ضریح در ۱۴۴۵ق نیز در همین گزارش آمده است.

اداره و تولیت

ادارهٔ معاصر آستان علوی در چارچوب «قانون ادارهٔ عتبات مقدس و مزارهای شیعی»، مصوب ۲۰۰۵م عراق، تعریف شده است. این قانون، نگهداری بناها، ادارهٔ دارایی‌ها و درآمدها و سامان‌دهی امور زیارت را از وظایف نهادهای مسئول می‌داند.

برای عتبات، از جمله آستان علوی، دبیرکل و هیئت اداره پیش‌بینی شده است. انتخاب دبیرکل، براساس سازوکار مقرر در قانون، با مشارکت ریاست وقف شیعی و موافقت مرجع دینی اعلا انجام می‌شود.

جستارهای وابسته

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام • نجف • غدیر • زیارت غدیریه • وادی‌السلام • حوزه علمیه نجف

منابع

• الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، محمد بن محمد بن نعمان، شیخ مفید، تحقیق مؤسسهٔ آل‌البیت لإحیاء التراث، بیروت، دارالمفید للطباعة والنشر والتوزیع، جلد اول.
• فرحة الغری فی تعیین قبر أمیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، عبدالکریم بن احمد بن طاووس حسنی، تحقیق سید تحسین آل‌شبیب موسوی، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۹ق/۱۹۹۸م.
• المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، حسن عیسی حکیم، قم، المکتبة الحیدریة، چاپ اول، ۲۰۰۷م، جلد دوم.
• قانون إدارة العتبات المقدسة والمزارات الشیعیة الشریفة، قانون شمارهٔ ۱۹ سال ۲۰۰۵ عراق، الوقائع العراقیة، شمارهٔ ۴۰۱۳، ۲۸ دسامبر ۲۰۰۵.
• آشکار شدن مرقد شریف امیرالمؤمنین، وبگاه آستان مقدس علوی، ۵ آذر ۱۴۰۴.
• آتشی که به جان حرم افتاد؛ قسمت پنجم مستند تاریخ حرم، وبگاه آستان مقدس علوی، ۱۱ آذر ۱۴۰۴.
• ایوان نجف، وبگاه آستان مقدس علوی.
• کتیبهٔ طلایی بالای ایوان، وبگاه آستان مقدس علوی.
• ساختار کلی و شکل هندسی صحن شریف علوی، وبگاه آستان مقدس علوی.
• الصحن الحیدری الشریف، وبگاه آستان مقدس علوی.
• سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر روی مرقد امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، وبگاه آستان مقدس علوی، ۱۲ دی ۱۴۰۳.
• سیر ساخت صندوق خاتم مرقد امیرالمؤمنین در طول تاریخ، وبگاه آستان مقدس علوی، ۲۳ مهر ۱۴۰۵.
• ضریح مطهر علوی؛ روایت تاریخ در قاب هنر، وبگاه آستان مقدس علوی، ۲۱ مهر ۱۴۰۵.
• سیر مرمت و بازسازی ضریح مطهر علوی در دورهٔ معاصر، وبگاه آستان مقدس علوی، ۲۲ مهر ۱۴۰۵.
• معرفی مسجد خضرا واقع در صحن مطهر امیرالمؤمنین، وبگاه آستان مقدس علوی، ۱۰ خرداد ۱۴۰۳.
• آشنایی با مسجد الرأس در حرم مطهر امیرالمؤمنین، وبگاه آستان مقدس علوی، ۴ خرداد ۱۴۰۳.
• تاریخچهٔ منارهٔ ساعت در حرم مطهر امیرالمؤمنین، وبگاه آستان مقدس علوی، ۹ خرداد ۱۴۰۳.
• برگزاری سخنرانی تخصصی دربارهٔ تاریخ کتابخانهٔ علوی در نمایشگاه کتاب بغداد، وبگاه آستان مقدس علوی، ۲۸ شهریور ۱۴۰۳.
• صحن حضرت زهرا؛ بزرگ‌ترین پروژهٔ توسعه‌محور آستان مقدس علوی، وبگاه آستان مقدس علوی، ۳۰ آذر ۱۴۰۴.
• مراسم تکمیل پروژهٔ صحن حضرت زهرا در حرم مطهر علوی، وبگاه آستان مقدس علوی، ۲۶ آذر ۱۴۰۴.

برای مطالعهٔ بیشتر

• ماضی النجف وحاضرها، جعفر آل‌محبوبه، بیروت، دارالأضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م، ۳ جلد.
• مشهد الإمام علی فی النجف وما به من الهدایا والتحف، سعاد ماهر، قاهره، دارالمعارف، ۱۹۶۹م.
• تاریخ النجف الأشرف، محمدحسین حرزالدین، تهذیب عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم، دلیل ما، ۱۴۲۷ق/۲۰۰۶م، ۳ جلد.

پیوند به بیرون

• وبگاه رسمی فارسی آستان مقدس علوی
• وبگاه رسمی عربی آستان مقدس علوی