رضایت خدا و پیامبر از امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
خشنودی خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله از امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه غدیر در فرازی بیان شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنَا عَنْهُ رَاضِيَانِ؛ «خداوند عزّوجل و من از او خشنودیم». در ادامه، آن حضرت می‌افزاید: وَ مَا نَزَلَتْ آيَةُ رِضًى فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ؛ «هیچ آیه‌ای درباره رضایت در قرآن نازل نشده است، مگر درباره او».[۱]
در تفسیر این فراز، رضایت خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله با عبودیت، اخلاص و اطاعت امیرالمؤمنین علیه السلام پیوند یافته است. آیات رضایت الهی و روایات همراهی آن حضرت با حق نیز در توضیح این جایگاه مطرح شده‌اند.[۲]
متن و جایگاه فراز
این عبارت در ادامهٔ معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام با وصف‌های برترین یاور، سزاوارترین، نزدیک‌ترین و عزیزترین فرد نسبت به پیامبر صلی الله علیه وآله آمده است:
هٰذَا عَلِيٌّ أَنْصَرُكُمْ لِي وَأَحَقُّكُمْ بِي وَأَقْرَبُكُمْ إِلَيَّ وَأَعَزُّكُمْ عَلَيَّ، وَاللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَأَنَا عَنْهُ رَاضِيَانِ، وَمَا نَزَلَتْ آيَةُ رِضًى فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ. «این علی است که بیش از همهٔ شما مرا یاری کرده، سزاوارترین شما نسبت به من، نزدیک‌ترین شما به من و عزیزترین شما نزد من است. خداوند عزّوجل و من از او خشنودیم و هیچ آیه‌ای درباره رضایت در قرآن نازل نشده است، مگر درباره او.»[۳]
در شرح موقعیت این بخش از خطبه، بیان این فضائل در مرحلهٔ معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام، پس از بلند کردن آن حضرت بر دست پیامبر صلی الله علیه وآله، قرار گرفته است.[۴]
رضایت الهی و اطاعت
در تفسیر این فراز، عبودیت و اطاعت از فرمان خداوند، ملاک رضایت الهی دانسته شده است. انجام دستورهای الهی و ترک نافرمانی، در این توضیح با محبت و خشنودی خداوند نسبت به بنده ارتباط دارد.[۵]
بر این مبنا، رضایت از امیرالمؤمنین علیه السلام با بندگی مخلصانه و پایبندی آن حضرت به فرمان خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله توضیح داده می‌شود. عبارت خطبه نیز خشنودی خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله را در کنار یکدیگر بیان می‌کند؛ بنابراین، موضوع فراز تنها محبت شخصی پیامبر صلی الله علیه وآله نیست، بلکه جایگاه آن حضرت در نسبت با رضایت الهی نیز مطرح است.[۶]
آیات رضایت الهی
تعبیر «آیهٔ رضایت» در خطبه با آیاتی مرتبط دانسته شده است که از خشنودی خداوند نسبت به بندگان و خشنودی آنان از خداوند سخن می‌گویند. از جمله:
سوره مائده
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
؛ «خداوند از آنان خشنود است و آنان از او خشنودند؛ این همان رستگاری بزرگ است».[۷]
این عبارت در آیه‌ای آمده است که از سودمند بودن صدق راست‌گویان و پاداش آنان در قیامت سخن می‌گوید.
سوره مجادله
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَٰئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ؛ «خداوند از آنان خشنود است و آنان از او خشنودند؛ آنان حزب خدا هستند. آگاه باشید که حزب خدا رستگاران‌اند».[۸]
در این آیه، رضایت الهی با ایمان، پرهیز از دوستی با مخالفان خدا و پیامبر، تأیید الهی و پاداش بهشت همراه شده است.
سوره بینه
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ ؛ «خداوند از آنان خشنود است و آنان از او خشنودند؛ این برای کسی است که از پروردگارش بترسد».[۹]
این عبارت در ادامهٔ بیان پاداش ایمان‌آورندگان و انجام‌دهندگان اعمال صالح آمده است.
تفسیر آیات رضایت درباره امیرالمؤمنین
در تفسیر عبارت «هیچ آیهٔ رضایتی نازل نشده مگر درباره او»، ایمان، عمل به دستورهای الهی و فضائل اخلاقی، از زمینه‌های رضایت خداوند دانسته شده‌اند. بر اساس این برداشت، امیرالمؤمنین علیه السلام جامع این زمینه‌ها و برخوردار از رضایت الهی معرفی می‌شود.[۱۰]
آیات یادشده در متن قرآن درباره گروه‌هایی از مؤمنان سخن می‌گویند. بررسی جایگاه آن حضرت در این آیات، در چارچوب تفسیر روایی و شرح خطبه انجام می‌شود.
ارتباط رضایت با همراهی با حق
در شرح این فراز، حدیث عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ؛ «علی با حق است و حق با علی است»، برای توضیح ارتباط رضایت امیرالمؤمنین علیه السلام با رضایت الهی مطرح شده است.[۱۱]
در این تفسیر، خشنودی و ناخشنودی آن حضرت با پایبندی به حق توضیح داده می‌شود. از همین رو، رضایت او صرفاً واکنشی شخصی تلقی نشده، بلکه با معیارهای الهی پیوند یافته است. ارتباط پذیرش اعمال و سرانجام اخروی با رضایت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز در همین شرح مطرح شده است.[۱۲]
جستارهای وابسته
عزیزترین مردم نزد پیامبر • رضایت خداوند از امیرالمؤمنین علیه السلام • تفسیر آمنوا در قرآن
پانویس
- ↑ اسرار غدیر، محمدباقر انصاری، ص ۱۴۷، بخش ۵.
- ↑ شرح خطابه غدیر، محمدرضا شریفی، ج ۳، ص ۴۲۳.
- ↑ اسرار غدیر، محمدباقر انصاری، ص ۱۴۷، بخش ۵.
- ↑ غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، محمدباقر انصاری، ج ۲، ص ۲۰.
- ↑ شرح خطابه غدیر، محمدرضا شریفی، ج ۳، ص ۴۲۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، محمدرضا شریفی، ج ۳، ص ۴۲۳.
- ↑ سورهٔ مائده، آیهٔ ۱۱۹.
- ↑ سورهٔ مجادله، آیهٔ ۲۲.
- ↑ سورهٔ بینه، آیهٔ ۸.
- ↑ غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، محمدباقر انصاری، ج ۲، ص ۲۰.
- ↑ شرح خطابه غدیر، محمدرضا شریفی، ج ۳، ص ۴۲۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، محمدرضا شریفی، ج ۳، ص ۴۲۳.
منابع
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.