اولین مخاطب آیات «یا أیها الذین آمنوا» در قرآن و خطبه غدیر
امیرالمؤمنین؛ نخستین مخاطب آیات «یا أیها الذین آمنوا» مضمونی است که در خطبه غدیر درباره جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در قرآن بیان شده است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخشی از خطبه می‌فرماید: وَما خاطَبَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنوا إِلّا بَدَأَ بِهِ؛ و خداوند هرگاه مؤمنان را خطاب کرده، از او آغاز کرده است.[۱]
این مضمون در روایات دیگری نیز گزارش شده است. از ابن‌عباس نقل شده که هیچ آیه‌ای با خطاب 
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید
نازل نشده مگر اینکه امیرالمؤمنین علیه‌السلام «رأس»، «امیر» و «شریف» آن دانسته شده است.[۲][۳]
مقصود از این تعبیر، بر اساس تفسیر روایی، تقدم و برتری امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ایمان و در شمار مصادیق مؤمنان است؛ نه اینکه خطاب‌های جمع قرآن تنها متوجه آن حضرت باشند یا دیگر مؤمنان از شمول آنها خارج شوند.
عبارت خطبه غدیر
در خطبه غدیر، این فراز در مجموعه‌ای از فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است: مَعاشِرَ النَّاسِ، هٰذا عَلِيٌّ أَنْصَرُكُمْ لِي، وَأَحَقُّكُمْ بِي، وَأَقْرَبُكُمْ إِلَيَّ، وَأَعَزُّكُمْ عَلَيَّ، وَاللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَأَنَا عَنْهُ رَاضِيَانِ، وَما نَزَلَتْ آيَةُ رِضًى إِلَّا فِيهِ، وَما خاطَبَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَّا بَدَأَ بِهِ، وَلا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ؛ ای مردم! این علی، یاری‌کننده‌ترین شما نسبت به من، سزاوارترین شما به من، نزدیک‌ترین شما به من و عزیزترین شما نزد من است. خداوند عزوجل و من از او خشنودیم؛ هیچ آیه رضایتی نازل نشده مگر درباره او، خداوند مؤمنان را خطاب نکرده مگر اینکه از او آغاز کرده است و هیچ آیه مدحی در قرآن نازل نشده مگر درباره او.[۴] این عبارت در منابع دیگری که خطبه غدیر را نقل کرده‌اند نیز با همین مضمون آمده است.[۵][۶]
معنای «بَدَأَ بِهِ»
کلید فهم این فراز تعبیر:
إِلَّا بَدَأَ بِهِ؛ مگر اینکه از او آغاز کرده است.
است.
«بدأ به» در اینجا بر تقدم و پیشگامی دلالت دارد. بنابراین، تعبیر «اولین مخاطب» در عنوان این مدخل باید در همین چارچوب فهمیده شود.
مقصود این نیست که در ساختار دستوری هر آیه، تنها امیرالمؤمنین علیه‌السلام مخاطب حقیقی است؛ زیرا تعبیر يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خطاب به مجموعه مؤمنان است.
بلکه بر اساس این روایت، امیرالمؤمنین علیه‌السلام در مرتبه ایمان و امتثال، در آغاز و رأس مصادیق این خطاب قرار دارد.
تفاوت «مخاطب» و «مصداق»
از نظر ادبی، يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا یک خطاب جمع است و همه کسانی را که در شرایط و موضوع آیه داخل باشند شامل می‌شود.
ازاین‌رو، نباید عبارت خطبه را چنین تفسیر کرد که سایر مؤمنان مخاطب این آیات نیستند.
تعبیر دقیق‌تر در مقام تفسیر آن است که گفته شود:
امیرالمؤمنین علیه‌السلام در بیان خطبه غدیر، نخستین و برترین مصداقِ مؤمنان در خطاب‌های قرآنی معرفی شده است.
این تفسیر هم با ظاهر جمعی آیات سازگار است و هم معنای بَدَأَ بِهِ را حفظ می‌کند.
گزارش ابن‌عباس
مضمون فراز خطبه غدیر با گزارشی منسوب به ابن‌عباس نیز تأیید شده است. در فضائل الصحابة آمده است: لَيْسَ مِنْ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، إِلَّا وَعَلِيٌّ رَأْسُهَا وَأَمِيرُهَا وَشَرِيفُهَا؛ هیچ آیه‌ای در قرآن با «ای کسانی که ایمان آورده‌اید» نیست مگر اینکه علی علیه‌السلام رأس، امیر و شریف آن است.[۷] در ادامه همین گزارش آمده است که اصحاب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در قرآن مورد عتاب قرار گرفته‌اند، ولی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام جز به خیر یاد نشده است.[۸]
نقل در المعجم الکبیر
در المعجم الکبیر نیز از ابن‌عباس نقل شده است: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، إِلَّا عَلِيٌّ أَمِيرُهَا وَشَرِيفُهَا؛ خداوند «ای کسانی که ایمان آورده‌اید» را نازل نکرد مگر اینکه علی علیه‌السلام امیر و شریف آن است.[۹] این گزارش نیز به جای انحصار خطاب در امیرالمؤمنین علیه‌السلام، بر جایگاه برتر آن حضرت در میان مصادیق مؤمنان تأکید دارد.
نقل در تفسیر ابن ابی‌حاتم
در تفسیر ابن ابی‌حاتم نیز از ابن‌عباس آمده است: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ آيَةً فِي الْقُرْآنِ يَقُولُ فِيهَا: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، إِلَّا كَانَ عَلِيٌّ شَرِيفَهَا وَأَمِيرَهَا؛ خداوند هیچ آیه‌ای در قرآن با خطاب «ای کسانی که ایمان آورده‌اید» نازل نکرد مگر اینکه علی علیه‌السلام شریف و امیر آن بود.[۱۰]
نقل در الشریعة
همین مضمون در الشریعة نیز نقل شده است: مَا نَزَلَتْ آيَةٌ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، إِلَّا عَلِيٌّ رَأْسُهَا وَشَرِيفُهَا وَأَمِيرُهَا؛ هیچ آیه‌ای با خطاب «ای کسانی که ایمان آورده‌اید» نازل نشده مگر اینکه علی علیه‌السلام رأس، شریف و امیر آن است.[۱۱]
تفاوت الفاظ روایات
این مضمون با چند تعبیر نزدیک نقل شده است:
- رَأْسُها؛ رأس و پیشاپیش آن؛
- أَميرُها؛ امیر آن؛
- شَريفُها؛ شریف‌ترینِ آن؛
- سَيِّدُها؛ سرور آن؛
- بَدَأَ بِهِ؛ خطاب از او آغاز شده است.
اختلاف این الفاظ، در اصلِ مضمونِ تقدم و برتری امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ایمان اشتراک دارد.
ارتباط با پیشگامی در ایمان
یکی از زمینه‌های فهم این روایات، جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ایمان‌آوردن به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است. در منابع اسلامی، آن حضرت از نخستین ایمان‌آورندگان به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله معرفی شده است. بر همین اساس، تعبیرهایی مانند: رَأْسُهَا وَأَمِيرُهَا وَشَرِيفُهَا با پیشگامی و جایگاه آن حضرت در ایمان ارتباط داده شده‌اند. در برخی نقل‌های تفسیری نیز علت این جایگاه، سبقت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ایمان دانسته شده است.
«امیر» در روایت
کاربرد واژه أَمِيرُهَا در این روایات به معنای آن است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام در میان افراد مشمول عنوان ایمان دارای جایگاه ممتاز معرفی شده است. این تعبیر با لقب «امیرالمؤمنین» نیز تناسب معنایی دارد. با این حال، برای اثبات تمام مباحث مربوط به امامت و ولایت، نباید تنها به واژه «امیرها» در این روایت بسنده کرد؛ این گزارش در کنار دیگر ادله مانند حدیث غدیر، آیه ولایت و حدیث منزلت در مطالعات امامیه مورد توجه قرار گرفته است.
عتاب اصحاب و استثنای امیرالمؤمنین علیه السلام
در چند صورت از گزارش ابن‌عباس، پس از بیان جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است: وَلَقَدْ عَاتَبَ اللَّهُ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ فِي الْقُرْآنِ، وَمَا ذَكَرَ عَلِيًّا إِلَّا بِخَيْرٍ؛ خداوند اصحاب محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله را در قرآن مورد عتاب قرار داد، ولی علی علیه‌السلام را جز به خیر یاد نکرد.[۱۲] همین عبارت با الفاظ نزدیک در المعجم الکبیر و الشریعة نیز آمده است.[۱۳][۱۴] در تفسیر امامیه، این بخش به پاکی عملکرد و جایگاه ممتاز امیرالمؤمنین علیه‌السلام در میان اصحاب مرتبط دانسته شده است.
نسبت روایت ابن‌عباس با خطبه غدیر
عبارت خطبه غدیر: وَما خاطَبَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَّا بَدَأَ بِهِ و گزارش ابن‌عباس: إِلَّا وَعَلِيٌّ رَأْسُهَا وَأَمِيرُهَا وَشَرِيفُهَا از نظر مضمون به یکدیگر نزدیک‌اند. عبارت نخست بر آغازشدن خطاب مؤمنان با امیرالمؤمنین علیه‌السلام و عبارت دوم بر رأس و امیر و شریف‌بودن آن حضرت در این خطاب‌ها تأکید می‌کند. ازاین‌رو، گزارش ابن‌عباس می‌تواند به‌عنوان شاهد رواییِ هم‌مضمون در شرح فراز خطبه غدیر مورد استفاده قرار گیرد.
جایگاه فراز در خطبه غدیر
این فراز در بخشی از خطبه قرار دارد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله چند فضیلت قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام را پشت سر هم بیان می‌کند:
- رضایت خدا و پیامبر از امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛
- تقدم آن حضرت در خطاب‌های يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ؛
- مدح آن حضرت در آیات قرآن؛
- و ارتباط سوره انسان با امیرالمؤمنین علیه‌السلام و خاندان پیامبر.
این ساختار نشان می‌دهد که عبارت وَما خاطَبَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَّا بَدَأَ بِهِ بخشی از مجموعه‌ای برای بیان جایگاه قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام است.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۶.
- ↑ فضائل الصحابة، ج۲، ص۶۵۴، ح۱۱۱۴.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۱۱، ص۲۶۴، ح۱۱۶۸۷.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۶.
- ↑ روضة الواعظین، ص۹۵.
- ↑ التفسیر الصافی، ج۲، ص۶۱.
- ↑ فضائل الصحابة، ج۲، ص۶۵۴، ح۱۱۱۴.
- ↑ فضائل الصحابة، ج۲، ص۶۵۴، ح۱۱۱۴.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۱۱، ص۲۶۴، ح۱۱۶۸۷.
- ↑ تفسیر ابن أبی‌حاتم، ج۱، ص۱۹۶، ح۱۰۳۵.
- ↑ الشریعة، ج۴، ص۲۰۲۴، ح۱۴۹۰.
- ↑ فضائل الصحابة، ج۲، ص۶۵۴، ح۱۱۱۴.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۱۱، ص۲۶۴، ح۱۱۶۸۷.
- ↑ الشریعة، ج۴، ص۲۰۲۴، ح۱۴۹۰.
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق.
- التفسیر الصافی؛ محمدمحسن فیض کاشانی، تحقیق حسین اعلمی، تهران: مکتبة الصدر.
- تفسیر القرآن العظیم؛ عبدالرحمن بن محمد ابن ابی‌حاتم، مکه: مکتبة نزار مصطفی الباز.
- روضة الواعظین و بصیرة المتعظین؛ محمد بن حسن فتال نیشابوری، قم: منشورات الشریف الرضی.
- الشریعة؛ محمد بن حسین آجری، تحقیق عبدالله بن عمر دمیجی، ریاض: دار الوطن.
- فضائل الصحابة؛ احمد بن حنبل، تحقیق وصی‌الله محمد عباس، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۳ق.
- المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی، تحقیق حمدی عبدالمجید سلفی، قاهره: مکتبة ابن تیمیة.
- مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ علی بن ابی‌بکر هیثمی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.