ضیاءالدین صالح بن مهدی مقبلی

ضیاءالدین صالح بن مهدی المقبلی

اطلاعات فردی
نام کامل	صالح بن مهدی بن علی بن عبدالله بن سلیمان المقبلی
سرشناسی	عالم مسلمان، مفسر، محدث، فقیه و ادیب یمنی در سده یازدهم هجری
تولد	۱۰۴۷ قمری، روستای مقبل، منطقه کُکَبان، محویت، یمن
وفات	۱۱۰۸ قمری
اطلاعات علمی
مذهب	زیدی (در ابتدا)، سپس پیرو اجتهاد، اهل سنت
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	تفسیر قرآن، علوم حدیث، فقه، کلام، زبان‌شناسی، نقد مکاتب فکری
علت شهرت	نقد تقلید، تأکید بر اجتهاد، مناظرات با علمای صنعا، تألیفات انتقادی در تفسیر و فقه

ضیاءالدین صالح بن مهدی المقبلی (۱۰۴۷–۱۱۰۸ ق) عالم برجسته یمنی در سده یازدهم هجری، در سال ۱۰۴۷ قمری در روستای «مقبل» از توابع منطقه کُکَبان در یمن (واقع در محویت کنونی) متولد شد. دوران رشد و تحصیلات اولیه خود را در شهر «ثلاّ» گذراند و سپس برای تکمیل تحصیلات به مراکز علمیِ شِبام و کُکَبان عزیمت کرد.

جایگاه راوی

مقبلی با اینکه ابتدا بر مذهب زیدی بود، به تدریج از تقلید دوری گزید و بر ضرورت اجتهاد و بازگشت به ادله شرعی تأکید کرد. این رویکرد، سبب مناظرات تندی میان او و علمای سنتی صنعا شد. به دلیل حِدّت در بحث و اصرار بر پیروی از دلیل، این مجادلات به «منافره» (هجرت اجباری) انجامید و او ناچار شد در سال ۱۰۸۰ قمری (۱۶۶۹ میلادی) با خانواده خود به مکه مهاجرت کند.

مقبلی را می‌توان نمادی از اندیشه نقدگرای مستقل در جهان اسلام دانست. محمد بن علی شوکانی درباره او می‌نویسد: «وی بسیار بر معتزله در برخی مسائل کلامی، و بر اشاعره در برخی دیگر، و بر صوفیه در غالب مسائلشان، و بر محدثان در برخی افراط‌گری‌هایشان خرده گرفته است و هنگامی که به دلیل تمسک جوید، از مخالفت با هر کس - هر که باشد - باکی ندارد». این توصیف، نشان‌دهنده روحیه نقّاد و غیرمقلد او در مواجهه با تمامی مکاتب فکری رایج زمانه است.

تألیفات

آثار مقبلی عمدتاً به صورت نسخه‌های خطی باقی مانده و حوزه‌های مختلفی را دربرمی‌گیرد:

• تفسیر و علوم قرآن: اثر مهم او «الاتحاف لطلبة الکشّاف»، نقدی است بر تفسیر «الکشّاف» اثر محمود زمخشری (معتزلی).
• فقه و اصول: «المنار فی المختار من جواهر البحر الزخار» گزیده‌ای از کتاب فقهی «البحر الزخار» است. همچنین «النجاح الطالب لمختصر المنتهی لابن الحاجب» را در این زمینه تألیف کرده است.
• کلام و جدل علمی: کتاب «العلم الشامخ فی تفضیل الحق علی الآباء والمشایخ» که با «الارواح النوافخ» تکمیل می‌شود، رساله‌ای است در نقد تقلید کورکورانه و تأکید بر تقدم دلیل بر گفته پیشینیان و مشایخ (اسلام انسایکلوبدیسی).

ضیاءالدین مقبلی سرانجام در سال ۱۱۰۸ قمری (۱۶۹۶ میلادی) درگذشت.

روایت حدیث غدیر

یکی از علما و بزرگان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده ضیاءالدین صالح بن مهدی مقبلی است. چنانچه پیشتر گذشت، مقبلی حدیث غدیر را در «الابحاث المسدّدة» نقل کرده است. همچنین مقبلی این حدیث را در کتاب دیگرش - که در موضوع احادیث متواتر است - آورده است. شوکانی: او را بسیار ستوده و در انواع علوم تعریف کرده است.