عطا کردن و منع نمودن خداوند در خطبه غدیر
عطا کردن و منع نمودن خداوند از افعال الهی در خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش توحیدی خطبه، پس از بیان نزدیک‌کردن و دورساختن، درباره خداوند می‌فرماید: وَیَمْنَعُ وَیُعْطِی؛ یعنی خداوند منع می‌کند و عطا می‌بخشد.[۱]
در شرح این فراز، عطا و منع الهی بر پایه علم و حکمت خداوند تفسیر شده است. بر این اساس، گشایش یا محدودشدن برخی نعمت‌ها بیرون از علم و تدبیر الهی نیست و خداوند نسبت به آثار نعمت‌ها و ظرفیت بندگان آگاه است.[۲]
با این حال، نسبت‌دادن عطا و منع به خداوند به معنای نفی اسباب طبیعی، تلاش انسان یا مسئولیت افراد در برابر یکدیگر نیست؛ بلکه در منطق توحید افعالی، همه اسباب در وجود و تأثیر خود وابسته به خداوندند.
عبارت خطبه غدیر
در بخش آغازین خطبه، مجموعه‌ای از افعال الهی پشت سر یکدیگر آمده است: وَیُفْقِرُ وَیُغْنِی وَیُضْحِکُ وَیُبْکِی وَیُدْنِی وَیُقْصِی وَیَمْنَعُ وَیُعْطِی؛ فقیر می‌سازد و بی‌نیاز می‌کند، می‌خنداند و می‌گریاند، نزدیک می‌کند و دور می‌سازد و منع می‌کند و عطا می‌بخشد.
قرارگرفتن وَیَمْنَعُ وَیُعْطِی در این مجموعه، عطا و منع را نیز در قلمرو تدبیر و فاعلیت الهی قرار می‌دهد.
معنای «یَمنع» و «یُعطی»
یَمْنَعُ از ماده «منع» به معنای بازداشتن، ندادن یا جلوگیری‌کردن و یُعْطِی از ماده «عطاء» به معنای بخشیدن و اعطاکردن است. در کاربرد این فراز، عطا تنها به مال محدود نیست و می‌تواند نعمت‌های گوناگون مادی و معنوی را دربر گیرد؛ همان‌گونه که منع نیز می‌تواند به فراهم‌نشدن یا محدودشدن برخی امکانات و نعمت‌ها اشاره داشته باشد.
گشایش و منع رحمت به دست خداوند
یکی از روشن‌ترین آیات در این موضوع، آیه دوم سوره فاطر است: 
ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها وَ ما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ؛ هر رحمتی را که خدا برای مردم بگشاید، هیچ‌کس نمی‌تواند آن را بازدارد؛ و هرچه را بازدارد، پس از او هیچ‌کس نمی‌تواند آن را روان سازد، و او شکست‌ناپذیر و حکیم است.
(فاطر:۲)
این آیه، گشایش و امساک را در نهایت به خداوند نسبت می‌دهد و در پایان نیز بر دو وصف «عزیز» و «حکیم» تأکید می‌کند. از این منظر، قدرت عطا و منع خداوند با حکمت او همراه است و فعل الهی از روی نیاز، ناتوانی یا جهل تصور نمی‌شود.
خزائن و روزی در اختیار خداوند
در شرح فعلی مقاله برای توضیح عطا و منع به آیه ۱۲ سوره شوری استناد شده است: لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ؛ کلیدهای آسمان‌ها و زمین از آن اوست؛ روزی را برای هر کس بخواهد گشاده و برای هر کس بخواهد محدود می‌کند؛ زیرا او به هر چیزی داناست. (شوری:۱۲)
در این آیه، گشایش و تنگی روزی در کنار علم فراگیر خداوند آمده است. در برخی شرح‌های خطبه غدیر، از این همراهی چنین استفاده شده است که تفاوت در عطا و منع الهی، بر پایه آگاهی خداوند از بندگان و مصالح آنان است.[۳]
عطای الهی و حکمت
آیه دیگری از سوره شوری می‌فرماید: وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَ لكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ؛ اگر خداوند روزی را برای بندگانش فراخ می‌ساخت، در زمین سرکشی می‌کردند؛ ولی آنچه را بخواهد به اندازه فرو می‌فرستد؛ زیرا او به بندگانش آگاه و بیناست. (شوری:۲۷)
این آیه نشان می‌دهد که افزایش نعمت در همه شرایط لزوماً به سود انسان نیست. برخی شارحان بر همین اساس، تفاوت در مقدار عطای الهی را با ظرفیت و مصلحت بندگان مرتبط دانسته‌اند.[۴] با این حال، از این آیه نباید نتیجه گرفت که هر انسان محروم یا فقیر به دلیل نداشتن ظرفیت از نعمت محروم شده است؛ زیرا عوامل انسانی، اجتماعی و اقتصادی نیز می‌توانند در ایجاد محرومیت نقش داشته باشند.
عطا همیشه نشانه رضایت الهی نیست
یکی از نکات مهم در فهم این فراز آن است که فراوانی نعمت، به‌تنهایی دلیل بر رضایت خداوند از شخص نیست. در گزارش نقل‌شده از امیرالمؤمنین علیه‌السلام، از افرادی و اقوامی یاد شده که خداوند به آنان مهلت، نعمت، مال و عمر طولانی داد، اما آنان به‌جای شکر و بازگشت از تکبر، بر سرکشی خود افزودند و پس از پایان مهلت گرفتار کیفر شدند.[۵]
بنابراین، برخورداری از مال، قدرت یا عمر طولانی به‌خودی‌خود معیار ارزش معنوی انسان نیست. نعمت می‌تواند وسیله رشد و شکر باشد و می‌تواند در صورت سوءاستفاده، زمینه افزایش سرکشی را فراهم کند.
مهلت‌دادن و سرکشی مجرمان
در روایتی امیرالمؤمنین علیه‌السلام از گروه‌هایی مانند عاد، ثمود و بلعم باعورا یاد کرده و از نعمت‌ها و مهلتی سخن گفته است که پیش از مؤاخذه در اختیار آنان قرار گرفت.[۶] در این گزارش، مقصود از نعمت‌دادن آن است که آنان فرصت یادآوری، بازگشت و ترک استکبار داشته باشند؛ اما هنگامی که از این فرصت استفاده نکردند، سرانجام آنان تغییر کرد.
این روایت نشان می‌دهد که «عطا» در همه موارد مترادف با پاداش نهایی و «منع» نیز همواره مترادف با مجازات نیست.
منع الهی همیشه به معنای محرومیت منفی نیست
بر اساس مبنای حکمت الهی، منع برخی امور می‌تواند خود بخشی از تدبیر الهی باشد. ممکن است انسان چیزی را مطلوب بداند، اما تحقق آن پیامدهایی داشته باشد که خود او از آنها آگاه نیست. بنابراین، در تفسیر کلامی این فراز، «منع» را نمی‌توان مطلقاً به معنای خشم یا طرد الهی دانست؛ همان‌گونه که «عطا» نیز همیشه به معنای رضایت و قرب نیست.
این نکته با آیه ۲۷ سوره شوری سازگار است که گسترش بی‌حد روزی را در برخی شرایط زمینه سرکشی معرفی می‌کند.
فضل به دست خداوند است
قرآن می‌فرماید: قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ؛ بگو: فضل به دست خداست؛ آن را به هر کس بخواهد می‌بخشد و خداوند گشایشگر و داناست. (آل‌عمران:۷۳). تعبیر بِيَدِ اللَّهِ در این آیه به معنای قدرت و اختیار الهی است، نه اثبات دست جسمانی برای خداوند. این آیه نیز تأکید می‌کند که سرچشمه مستقل فضل و عطا خداوند است.
عطا و منع و توحید افعالی
فراز وَیَمْنَعُ وَیُعْطِی را می‌توان در چارچوب توحید افعالی تحلیل کرد. مقصود از توحید افعالی آن نیست که واسطه‌ها و علت‌های طبیعی و انسانی بی‌اثر باشند؛ بلکه هیچ‌یک در وجود و تأثیر خود مستقل از خداوند نیستند. برای نمونه، انسان ممکن است از طریق کار، ارث، هدیه، تجارت یا کمک دیگری صاحب مالی شود؛ اما در نگرش توحیدی، اصل وجود انسان، توانایی او، اسباب و امکان اثرگذاری این عوامل همگی وابسته به خداوندند. بنابراین، انتساب نهایی عطا به خداوند با انتساب آن به واسطه‌های انسانی ناسازگار نیست.
عطا و منع و اختیار انسان
نسبت‌دادن عطا و منع به خداوند نباید موجب نفی مسئولیت انسان شود. اگر شخصی حق دیگری را نپردازد، مانع دسترسی او به امکانات شود یا با ظلم و تبعیض سبب محرومیت او گردد، نمی‌توان این رفتار را صرفاً «منع خداوند» نامید و مسئولیت عامل انسانی را نادیده گرفت. انسان در افعال اختیاری خود مسئول است و نظام اسباب و اختیار او نیز در قلمرو آفرینش و تدبیر خداوند قرار دارد.
آفرینش متقن و عطای الهی
در مقاله فعلی به آیه‌ای از سوره نمل نیز استناد شده است: صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ؛ این آفرینش خداوند است که هر چیزی را استوار و متقن ساخته است. (نمل:۸۸). در شرح خطبه، این آیه برای تأکید بر حکمت و اتقان نظام آفرینش مورد توجه قرار گرفته است.[۷] با این حال، آیه مستقیماً درباره عطا و منع مالی نیست؛ بلکه می‌تواند به‌عنوان شاهدی بر حکیمانه و متقن‌بودن نظام فعل الهی در بحث مورد استفاده قرار گیرد.
جایگاه فراز در ساختار خطبه غدیر
عبارت وَیَمْنَعُ وَیُعْطِی در بخش توحیدی آغاز خطبه قرار دارد. پیش از آن آمده است: وَیُدْنِی وَیُقْصِی؛ نزدیک می‌کند و دور می‌سازد. و پس از آن، خطبه به دیگر اوصاف و افعال الهی می‌پردازد. این مجموعه، خداوند را فاعل مستقل و مدبر حقیقی عالم معرفی می‌کند. مسئله ولایت در بخش‌های بعدی خطبه نیز در همین چارچوب توحیدی و به‌عنوان فرمانی الهی مطرح می‌شود.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.