علی بن یوسف بن جبیر
علی بن یوسف بن جبیر (معروف به شیخ زین الدین)، نویسندهٔ کتاب «نهج الإیمان فی الإمامة و المناقب»، منابع رجالی و تراجم، اطلاعات اندکی از زندگی علی بن یوسف بن جبر (مشهور به شیخ زین الدین) ارائه داده اند. آنچه موجود است عمدتاً از خودِ کتاب «نهج الإیمان» استخراج شده و تصویر روشنی از حیات اجتماعی و علمی او به دست نمیدهد.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | علی بن یوسف بن جبیر (یا بن جبر) |
| سرشناسی | محدث، متکلم، ادیب |
| خویشان سرشناس | جابر بن عبدالله انصاری (نیای بزرگ)، حسین بن جبیر (جد مادری، مؤلف نخب المناقب) |
| اطلاعات علمی | |
| تحصیلات | علوم نقلی و عقلی، ادبیات عرب، کلام، حدیث |
| مذهب | تشیع (امامی) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | نگارش کتاب در امامت و مناقب |
| علت شهرت | تألیف کتاب «نهج الإیمان فی الإمامة و المناقب» |
نسب و خاندان[۱]
او از نظر پدری و مادری به جابر بن عبدالله انصاری (صحابی پیامبر صلی الله علیه وآله) منتسب است و نوادهٔ دختری (سبط) اباعبدالله حسین بن جبر، نویسندهٔ «نخب المناقب»، محسوب میشود. در برخی منابع با القاب بلندی مانند «شیخ مولای علامه، کشاف الحقائق، خاتمة المجتهدین، جامع المعقول والمنقول، زین الملة والدین» از او یاد شده است.[۲]
کتاب «نهج الإیمان»
مطالعهٔ متن کتاب نشانگر فرهنگ بالای مؤلف، تبحر در علوم عقلی و نقلی، تسلط بر ادبیات عرب، قدرت جملهپردازی، حسن گزینش، و ظرافت طبع در به کارگیری اشعار در جای مناسب است. سبک او عربی و علمی، با مهارت در طرح مسائل کلامی، استخراج عقاید صحیح، و تفکیک آنها از عقاید باطل میباشد. گرچه بیشتر احادیث کتاب از «مناقب آل ابیطالب علیه السلام» ابن شهرآشوب گرفته شده، اما فصل های آن حاوی نوآوریهای استدلالی و استخراجی است.
اختلاف در ضبط نام (جبر / حبر / جبیر)
در ضبط کنیه و نام جد مؤلف اختلاف است. به گفتهٔ افندی: اکثر نسخ «الحسین بن حبر» (با حاء مهمله مکسوره) و برخی «ابن جبر» (با جیم مفتوحه و باء موحده، بدون تصغیر) ثبت شده، اما نام «علی بن یوسف بن جبیر» قطعاً با جیم و باء موحده و یاء تصغیر (جبیر) ضبط میگردد. در نسخهٔ مورد استفادهٔ مصحح، لفظ «جبر» (جیم معجمه بدون یاء) آمده است.
بررسی انتساب کتاب «نهج الإیمان»
آقابزرگ تهرانی در الذریعة مینویسد:
علی بن یوسف بن جبیر معروف به شیخ زین الدین، صاحب «نهج الإیمان فی الإمامة و المناقب». شرف الدین علی نجفی در «غایة المرام» کتاب را به او نسبت داده است. اما زین الدین بیاضی در «الصراط المستقیم» کتاب را به اباعبدالله حسین بن جبیر (صاحب «نخب المناقب» و جد مادری علی بن یوسف) نسبت داده، احتمالاً به دلیل گمان اتحاد این دو. در حالی که بر اساس تصریح صاحب «ریاض العلماء» و صاحب «فضائل السادات»، علی بن یوسف بن جبیر سبط (نوادهٔ دختری) حسین بن جبیر است. خود مؤلف نیز در چند جای «نهج الإیمان» تصریح کرده که حسین بن جبیر جد او و مؤلف «نخب المناقب» است.[۳]
نمازی شاهرودی در «مستدرکات علم رجال الحدیث» آورده است:
علی بن یوسف – مترجمان او را ذکر نکرده اند. دارای کتاب «نهج الإیمان» است که در «کنز» از آن روایت شده. (ر.ک: جامع الرواة، ج۱، ص۱۲۳/۳۶، و ج۹، ص۱۰۶) نیز روایت شده: «سعد، از ابن عیسی، از علی بن یوسف، از محمد بن عبیده، از امام رضا علیه السلام» (جامع الرواة، ج۷۸، ص۳۴۵؛ و نیز کمپانی، ج۱۷، ص۲۰۸) اما در برخی نسخ به جای «علی بن یوسف»، «علی بن سیف» آمده است.[۴]
نقل متن كامل خطبه غدير[۵]
خوشبختانه متن مفصل و كامل خطبه غدير در نُه كتاب از مدارک معتبر شيعه كه هم اكنون در دست مى باشد و به چاپ هم رسيده، با اسناد متصل نقل شده است. رواياتِ اين نُه كتاب به سه طريق منتهى مى شود. يكى از اين سه طريق به روایت زید بن ارقم است كه با اسناد متصل در كتاب «نهج الايمان» تألیف علی بن یوسف بن جبیر[۶] (درگذشت حدود ۶۴۸ق) به نقل از كتاب «الولاية» تأليف مورخ طبرى روايت شده است.