عمر بن شبه نمیری (ابوزید)
ابوزید، عمر بن شُبّه بن عبیده بن زید نُمَیری بصری (۱۷۳–۲۶۲ق)، از چهرههای سرشناس در حوزههای تاریخنگاری محلی، جمعآوری اخبار و احادیث، ادبیات و شعر در عصر عباسی به شمار میرود. وی با گردآوری و تدوین منابع کهن، میراث مکتوب برای نسلهای بعد به جای گذاشت.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | عمر بن شُبَّة بن عبیده بن زید النُمَیری البصری، ابوزید |
| سرشناسی | مورخ، محدث، ادیب و شاعر |
| تولد | ۱۷۳ قمری، بصره |
| وفات | ۲۶۲ قمری |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابوعبیده مَعْمَر بن مثنّی، اصمعی، محمد بن بشار بن بُرد، عبدالوهاب ثقفی |
| شاگردان | ابن ماجه، ابوبکر بن ابی الدنیا، طبری |
| تحصیلات | تحصیل ادب و حدیث در بصره و بغداد |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تاریخ، حدیث، ادبیات عرب |
| علت شهرت | تألیف اولین تاریخ مدینه |
زندگینامه[۱]
در سال ۱۷۳ قمری در بصره زاده شد. لقب «شُبّه» برای پدرش از ترانهای که مادرش در کودکی برایش میخوانده، گرفته شده است. بخشی از کودکی خود را در عبادان (آبادان) گذراند. او در سال ۲۶۲ قمری (۸۷۷ میلادی) درگذشت.
استادان
وی دانشآموخته مکتب بصره بود و از محضر استادان بزرگ ادب و حدیث عصر خود بهره برد:
- نزد ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی و محمد بن بشار بن بُرد به تحصیل ادب و اخبار عرب پرداخت.
- برای فراگیری حدیث به بغداد رفت و از مشایخی چون عبدالوهاب ثقفی، محمد بن جعفر غندر، علی بن عاصم و هارون بن عبدالله حدیث شنید.
جایگاه علمی
- وی در علم حدیث به مرتبهای از اعتبار رسید که تاریخنگارانی چون طبری و محدثانی چون ابن ماجه از او روایت کردهاند. رجالیونی مانند دارقطنی او را «ثقه» دانستهاند.
- ابن شبه را باید از پیشگامان نهضت جمعآوری و تدوین اخبار، اشعار و روایتهای تاریخی عرب دانست. او همراه افرادی مانند زبیر بن بکار کوشید تا گنجینههای فرهنگی در خطر فراموشی را حفظ کند.
- آثار او برای قرنها مورد استناد مؤلفان بزرگی مانند طبری در تاریخ و ابوالفرج اصفهانی در الأغانی قرار گرفت.
- علاوه بر تاریخ و حدیث، در سرودن شعر نیز دستی داشت و ابیات پراکندهای از او در منابع ادبی ثبت شده است.
خطيب بغدادى و ذهبى و ابن حجر[۲]او را ثقه دانسته و علم او را ستوده اند. ابن ماجه، ابن ابى حاتِم و ابن مخلد از وى روايت كرده اند. دارقطنى و ديگران توثيقش كرده اند.
ابن شبه در جریان محنت خلق قرآن (که از زمان مأمون آغاز شد) گرفتار آمد. او به مخلوق بودن قرآن قائل بود، دیدگاهی که در آن زمان از سوی جریان اصلی اهل حدیث (به ویژه حنابله) رد میشد.
از سوی مخالفان تکفیر شود. کتابهایش پراکنده گردد. به انزوای اجتماعی و خانهنشینی مجبور شود. این رویداد نشاندهنده تنشهای فکری و فشارهای عقیدتی در آن عصر است.
شاگردان
جمعی از عالمان نسل بعد از او بهره بردند، از جمله:
- ابن ماجه
- ابوبکر بن ابی الدنیا
- ابوشعیب حرانی
- ابوالقاسم بنوِی
- ابوالعباس ثقفی
تألیفات
عمده شهرت ابن شبه به دلیل تألیفاتی است که در تاریخ شهرهای اسلامی است. مهمترین آثار وی عبارتند از:
- «تاریخ المدینة المنورة»
- «کتاب الکوفة»
- «کتاب البصرة»
- «کتاب امراء المدینة»
- «کتاب امراء المکة»
- «کتاب مقتل عثمان»
- «کتاب الأغانی (پیش از کتاب مشهور ابوالفرج اصفهانی)»
- «کتاب أخبار المنصور»
- «کتاب النسب»
- «کتاب أخبار بنی نُمَیر »
روايت حديث غدير[۳]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حديث غدير را نقل كرده عمر بن شبه نُمَيرى بصرى، ابوزيد(م ۲۶۲ ق)است. حافظ ابونعيم در«حِلية الاولياء»حديث غدير را از عمر بن شبه نقل كرده است.[۴]