فروبرنده روز در شب و شب در روز در خطبه غدیر
فروبردن شب در روز و روز در شب از افعال خداوند در بخش توحیدی خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با تعبیر یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهَارِ وَیُولِجُ النَّهَارَ فِی اللَّیْلِ، پیدایش و دگرگونی منظم شب و روز را به تدبیر الهی نسبت می‌دهد.[۱]
این تعبیر برگرفته از قرآن کریم است و با همان یا عبارتی نزدیک در چند سوره آمده است. «ایلاج» به معنای واردکردن چیزی در چیز دیگر است و در این کاربرد، بر پیوستگی و تدریجی‌بودن ورود شب در روز و روز در شب دلالت دارد.[۲] در برخی شرح‌های خطبه غدیر، این نظم پیوسته یکی از نشانه‌های قدرت و تدبیر خداوند در عالم دانسته شده است.[۳]
عبارت خطبه غدیر
در بخش توحیدی خطبه آمده است: یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهَارِ وَیُولِجُ النَّهَارَ فِی اللَّیْلِ؛ شب را در روز فرو می‌برد و روز را در شب فرو می‌برد. این عبارت پس از مجموعه‌ای از اوصاف و افعال الهی در آغاز خطبه قرار گرفته و بر تدبیر خداوند در یکی از آشکارترین پدیده‌های روزمره جهان تأکید می‌کند.
ریشه قرآنی فراز
همین تعبیر در آیه ۲۷ سوره آل‌عمران آمده است:
تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ؛ شب را در روز فرو می‌بری و روز را در شب فرو می‌بری و زنده را از مرده بیرون می‌آوری و مرده را از زنده خارج می‌کنی و هر کس را بخواهی بی‌حساب روزی می‌دهی.
(آل‌عمران:۲۷).
همین مضمون در آیات دیگری نیز تکرار شده است:
- ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ؛ این بدان سبب است که خداوند شب را در روز فرو می‌برد و روز را در شب فرو می‌برد و خداوند شنوا و بیناست. (حج:۶۱).
- و: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ؛ آیا ندیدی که خداوند شب را در روز فرو می‌برد و روز را در شب فرو می‌برد؟ (لقمان:۲۹).
- و: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ؛ شب را در روز فرو می‌برد و روز را در شب فرو می‌برد. (فاطر:۱۳).
تکرار این تعبیر در چند سوره نشان‌دهنده جایگاه آن در بیان قدرت و تدبیر الهی در قرآن است.
معنای «ایلاج»
«یُولِجُ» از ماده «ولوج» به معنای داخل‌شدن یا داخل‌کردن چیزی در چیز دیگر است. حسن مصطفوی در التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، اصل این ماده را ورود به محیط چیزی همراه با اتصال به آن دانسته و میان «ولوج»، «ورود» و «دخول» تفاوت‌هایی بیان کرده است.[۴]
وی درباره کاربرد این واژه در آیه یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ ، بر اتصال شب و روز و ورود تدریجی هر یک در دیگری تأکید کرده است.[۵]
از این جهت، «ایلاج» تعبیر مناسبی برای مرحله‌ای است که روشنایی به‌تدریج جای تاریکی یا تاریکی به‌تدریج جای روشنایی را می‌گیرد.
ورود تدریجی شب در روز و روز در شب
شب و روز در حالت عادی بدون مرز زمانی ناگهانی و گسسته جای یکدیگر را نمی‌گیرند؛ بلکه میان آنها مراحل تدریجی طلوع و غروب وجود دارد. از این رو، تعبیر «ایلاج» را می‌توان با این انتقال پیوسته و تدریجی هماهنگ دانست. همچنین در طول سال، مقدار شب و روز در بسیاری از مناطق یکسان نمی‌ماند و با کاهش یکی، دیگری افزایش می‌یابد. این پدیده نیز از مصادیقی است که با تعبیر ورود شب در روز و روز در شب تناسب دارد.
شب و روز از نشانه‌های الهی
قرآن شب و روز را از نشانه‌های قابل تأمل در نظام آفرینش معرفی کرده است:
هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ؛ اوست که شب را برای شما قرار داد تا در آن آرام گیرید و روز را روشن قرار داد؛ در این امر برای گروهی که می‌شنوند نشانه‌هایی است. (یونس:۶۷). در این آیه، شب با آرامش و روز با روشنایی و فعالیت زندگی مرتبط شده است.
در برخی شرح‌های خطبه غدیر نیز یادکرد شب و روز در خطبه، دعوتی به توجه به نظم دائمی و قابل مشاهده عالم دانسته شده است.[۶]
سوگند قرآن به شب و روز
قرآن در چند موضع به شب، روز یا صبح سوگند یاد کرده است؛ از جمله:
- وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى وَ النَّهارِ إِذا تَجَلّى؛ سوگند به شب هنگامی که می‌پوشاند و سوگند به روز هنگامی که آشکار می‌شود. (لیل:۱–۲).
- وَ اللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ؛ سوگند به شب هنگامی که پشت می‌کند و سوگند به صبح هنگامی که روشن می‌شود. (مدثر:۳۳–۳۴).
این سوگندها نیز جایگاه شب و روز را به‌عنوان پدیده‌هایی قابل تأمل در قرآن نشان می‌دهند.
شب و روز و قدرت خداوند
در برخی شرح‌های خطبه غدیر، تبدیل پیوسته تاریکی به روشنایی و روشنایی به تاریکی نشانه‌ای از قدرت و تدبیر خداوند دانسته شده است.[۷] این پدیده به‌طور منظم و مستمر رخ می‌دهد و زندگی انسان، حیوان و گیاه با چرخه شب و روز ارتباط دارد. بر این اساس، ذکر شب و روز در بخش توحیدی خطبه را می‌توان بخشی از دعوت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به مشاهده آثار تدبیر الهی در پدیده‌های عادی و همیشگی جهان دانست.
نظم شب و روز در روایت توحید مفضل
در روایت مشهور به توحید مفضل، از امام صادق علیه‌السلام مطالبی درباره تناسب شب و روز و آثار آن بر زندگی انسان، حیوانات و گیاهان نقل شده است. در این گزارش، امام علیه‌السلام مفضل را به تأمل در اندازه شب و روز و تناسب آن با نیاز موجودات فراخوانده و توضیح داده است که طولانی‌شدن نامتعارف و مداوم هر یک می‌تواند نظام زندگی موجودات را مختل کند.[۸]
شب برای آرامش و روز برای فعالیت
یکی از کارکردهایی که قرآن برای شب و روز بیان می‌کند، تقسیم زمان میان آرامش و فعالیت است. شب زمینه‌ای برای استراحت و روز فرصتی برای دیدن، حرکت و فعالیت معرفی شده است. این نظم بخشی از شرایط طبیعی زندگی انسان است و در نگاه توحیدی، یکی از جلوه‌های تدبیر الهی به‌شمار می‌رود.
گزارش امام رضا علیه‌السلام درباره تقدم روز و شب
در عیون اخبار الرضا علیه‌السلام گزارشی از گفت‌وگوی امام رضا علیه‌السلام با فضل بن سهل درباره این پرسش نقل شده است که شب یا روز کدام‌یک پیش‌تر بوده است.[۹]
در این گزارش، امام رضا علیه‌السلام پس از پاسخ بر اساس محاسبات رایج مخاطب، به این آیه استناد می‌کند:
لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ؛ نه خورشید را سزد که به ماه برسد و نه شب بر روز پیشی می‌گیرد و هر یک در مداری شناورند. (یس:۴۰)
و در همان روایت از تعبیر وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ برای پاسخ به سؤال استفاده شده است.[۱۰]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۲۶–۳۲۷.
- ↑ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۱۳، ص۱۹۷.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۲۶–۳۲۷.
- ↑ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۱۳، ص۱۹۷.
- ↑ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۱۳، ص۱۹۷.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۲۶–۳۲۷.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۲۶–۳۲۷.
- ↑ شگفتی‌های آفرینش، ص۱۲۷.
- ↑ عیون اخبار الرضا علیه‌السلام، ج۲، ص۱۴۷–۱۴۸.
- ↑ عیون اخبار الرضا علیه‌السلام، ج۲، ص۱۴۷–۱۴۸.
منابع
- التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ حسن مصطفوی، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- شگفتی‌های آفرینش (توحید مفضل از زبان امام صادق علیه‌السلام)؛ ترجمه و نگارش نجفعلی میرزایی، قم: انتشارات هجرت، ۱۳۷۷ش.
- عیون اخبار الرضا علیه‌السلام؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران: انتشارات جهان، بی‌تا.