محمد بن احمد فرغانی (سعید الدین)
محمود بن سلیمان کَفَوی، سعیدالدین فرغانی شخصیتی برجسته در عرصه عرفان اسلامی بود. او به عنوان شخصی فاضل، کامل و دارای مقام صمدانی توصیف شده است. از بزرگترین عرفا و برترین اهل ذوق و کشف بهشمار میرفت و جامع میان علوم شریعت و حقیقت بود. از اصحاب نزدیک و عزیز شیخ صدرالدین قونوی و از مریدان شیخ محییالدین ابن عربی محسوب میشد. او از جمله کسانی بود که به مسئله وحدت (وجود) قائل بود؛ مکتبی عرفانی که ریشه در آموزههای ابن عربی دارد.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن احمد فرغانی |
| سرشناسی | عارف، شارح و نویسنده قرن هفتم هجری |
| وفات | ذیحجه (حدود ۶۹۹ هجری قمری) |
| محل دفن | کاشان یا قونیه |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | صدرالدین قونوی (مستقیم)، محییالدین ابن عربی (به طریق ارشاد و اقتباس) |
| تحصیلات | علوم شریعت، عرفان |
| مذهب | صوفی اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | عرفان نظری و عملی، تصوف، شرح نصوص عرفانی |
| علت شهرت | نگارش شرح مشهور بر «قصیده تائیه» ابن فارض |
مهمترین اثر او، شرحی است که بر قصیده تائیه ابن فارض (شاعر و عارف نامدار) نگاشته است. این شرح که در دو مجلد تنظیم شده، به بیان مسائل علم حقیقت و اصول طریقت عرفانی میپردازد و به عنوان بهترین شرح در این زمینه ستوده شده است. او این مبانی را همچنین در مقدمه همین شرح گنجانده است.[۱]
او زبان روزگار خود، برهان زمان خویش، راهنمای طریق حق و رازدار الهی در میان بندگان دانسته شده است. ذهبی تاریخ درگذشت او را ذیحجه (ماه قمری) و سنش را حدود هفتاد سال ذکر کرده است. وی در خانقاه طاجون (احتمالاً در کاشان) به ارشاد و تعلیم میپرداخت.[۲]
اعتراف به مفاد حدیث غدیر[۳]
بسیاری از دانشمندان بزرگ اهل سنت به دلالت «حدیث غدیر» به امامت امیرالمؤمنین علیه السلام تصریح کرده، و آشکارا بر مطلوب شیعه تنصیص کردهاند! از جمله محمد بن احمد فرغانی، سعیدالدین (م ۷۰۰ ق) است. سعیدالدین فَرغانی در شرح شعر بیت زیر از ابن فارض مینویسد:
| وَ أوضَحَ بِالتَأویلِ ما کانَ مُشکِلاً | عَلیٌّ بِعِلمٍ نالَهُ بِالوصِیَّةِ |
علی علیه السلام با دانشی که به سبب وصیت به دست آورده بود، آنچه را مشکل بود با تأویل روشن کرد.
این بیت نیز مبتدایی است که خبرش محذوف است، و تقدیرش چنین است: بیان و ایضاح علی علیه السلام با تأویل مشکلات کتاب و سنّت، به واسطه دانشی بوده که او به آن نایل شده بود، به سبب این که پیامبر صلی الله علیه و آله او را وصیّ و جانشین خود گرداند و فرمود: هر کس من مولای او هستم علی مولای او است. بنا بر ابیاتی که علی علیه السلام خود سروده، این در روز غدیر خم بوده است. از جمله آن ابیات این هاست:
| وَ أوصانی النَبیُّ عَلَی اختیاری | لأُمَّتِهِ رِضیً مِنهُ بِحُکمی | |
| وَ أوجَبَ لی وِلایَتَهُ عَلَیکُم | رَسُولُ اللَّهِ یَومَ غَدیرِ خُمّ |
پیامبر صلی الله علیه و آله با برگزیدن من برای امّتش مرا وصیّ خود گرداند، و این از سر رضایت او به حکم من بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز غدیر خم ولایت مرا بر شما واجب ساخت.
غدیر خم آبگیری است در یک منزلی مدینه به مکه، در راهی که هماکنون به آن طریق مُشاة گفته میشود. روشن کردن مشکلات با تأویل، به دانشی که به سبب جانشینی به دست آمده از شمار فضائل علی علیه السلام است که به شماره در نمیآیند. رسول خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را به آنها اختصاص داد و او آنها را از حضرتش به میراث برد.
فرغانی هم چنین گفته است: بهره علی بن ابی طالب علیه السلام علم، کشف و پرده برداشتن از مشکلات کلام عظیم و کتاب کریم به روشنترین بیان است؛ کلامی که از ویژهترین معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله است. این به سبب دانشی است که علی علیه السلام به آن دست یافته و در احادیث نبوی آمده است: «من شهر دانشم و علی علیه السلام دروازه آن است» و «هر کس من مولای او هستم علی مولای او است». همراه با فضائل دیگری که به شماره در نمیآیند و احصاء نمیشوند.[۴]
عبدالرحمن جامی و محمود بن سلیمان کفوی و چلپی:[۵] وی را توثیق کرده و ستودهاند. وی شاگرد صدرالدین قونَوی است.