محمد بن یوسف تلمسانی (ابوعبدالله، سنوسی)
محمد بن یوسف سنوسی (۸۳۲-۸۹۵ قمری) از متکلمان، مفسران و فقیهان برجسته اهل سنت در شمال آفریقا به شمار میرود که با نگارش آثاری در حوزه کلام اشعری، تأثیر بر اندیشه دینی مغرب زمین نهاد. وی که به سبب انتساب به قبیله بنیسنوس در منطقه مغرب (شمال آفریقا) به سنوسی شهرت یافت، کنیه ابوعبدالله را برای خود برگزید و از سوی مادربزرگ پدریاش به امام حسن مجتبی علیه السلام منتسب میشد.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن یوسف بن عمر بن شعیب سنوسی |
| سرشناسی | متکلم، مفسر و فقیه اشعری مغرب |
| تولد | ۸۳۲ قمری |
| وفات | ۸۹۵ قمری (۱۸ جمادیالآخر) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | یوسف بن عمر بن شعیب (پدر)، نصر زواوی تلمسانی، حسن بن مخلوف (ابرکان) و... |
| شاگردان | محمد بن عمر ملالی، بلقاسم بن محمد زواوی، محمد بن ابیمدین تلمسانی و... |
| مذهب | اهل سنت (اشعری) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | کلام، تفسیر، فقه |
| علت شهرت | تألیف سلسله کتب اعتقادی (عقائد صغری تا کبری) و شرحهای متعدد بر آنها |
زندگی نامه[۱]
سنوسی در سال ۸۳۲ هجری قمری دیده به جهان گشود. خانواده او اصالتاً از منطقه مغرب بودند و وی در همان دیار پرورش یافت. از همان کودکی نبوغ خود را با حفظ کامل قرآن نشان داد و سپس به فراگیری مقدمات علوم دینی روی آورد. پشتکار و استعداد وی در نوجوانی زمینهساز تحصیلات عالی او در محضر استادان بزرگ شد.
استادان
او برای تکمیل دانش خود از محضر جمعی از عالمان نامدار مغرب بهره برد که از جمله ایشان میتوان به این افراد اشاره کرد:
- یوسف بن عمر بن شعیب (پدرش) که نخستین مربی او بود.
- نصر زواوی تلمسانی، که وی را با عمق مباحث کلامی آشنا ساخت.
- حسن بن مخلوف بن مسعود مزیلی راشدی مشهور به ابرکان (درگذشته ۸۶۸ق).
- محمد بن قاسم بن تونرت صنهاجی تلمسانی.
- علی بن محمد بن محمد بن علی قرشی معروف به قلصادی (درگذشته ۸۹۱ق) که از دانشمندان نامی در علوم عقلی و نقلی بود.
- همچنین عبدالرحمن ثعالبی، صاحب تفسیر «الجواهر الحسان»، از جمله استادان مؤثر در شکلگیری نگرش تفسیری سنوسی به شمار میرود.
شاگردان
شاگردان بسیاری در محضر سنوسی پرورش یافتند که هر یک بعدها در گسترش اندیشههای استاد نقش داشتند. از جمله آنان میتوان به محمد بن عمر بن ابراهیم ملالی تلمسانی (نویسنده «المواهب القدوسية في المناقب السنوسية»)، بلقاسم بن محمد زواوی، محمد بن ابیمدین تلمسانی، محمد بن صعد تلمسانی (درگذشته ۹۰۱ق)، محمد قلعی و محمد بن عبدالرحمن حوضی (درگذشته ۹۱۰ق) اشاره کرد.
جایگاه علمی
سنوسی در چارچوب مذهب اشعری و در فضای اهل سنت به بالاترین درجات علمی دست یافت. او نه تنها در فقه و تفسیر، بلکه به ویژه در علم کلام صاحبنظر بود و آثارش در این حوزه به عنوان متون درسی در مراکز علمی مغرب زمین تدریس میشد. وی با نگارش سلسلهای از کتب اعتقادی (از کوچک تا بزرگ) سعی در تبیین اصول توحید و ایمان بر اساس دیدگاه اشعری داشت و این آثار بعدها مورد توجه شارحان بسیاری قرار گرفت.
تألیفات
محمد سنوسی آثار متعددی از خود به جای گذاشت که مهمترین آنها عبارتند از:
- «المقرب المستوفي في شرح فرائض الحوفي» (در زمینه علم فرائض و ارث)
- «عقيدة أهل التوحيد المخرجة بعون الله من ظلمات الجهل و ربقة التقليد» (که با هدف مبارزه با بدعت و تقليد کورکورانه نوشته شد)
- «شرح العقيدة الكبرى» با نام «عمدة أهل التوفيق و التسديد في شرح عقيدة أهل التوحيد»
- «العقيدة الوسطى و شرح آن»
- «العقيدة الصغرى معروف به ذات البراهين» و شرح آن
- «عقيدة صغرى الصغرى و شرح آن»
- «عقيدة صغرى صغرى الصغرى»
درگذشت
محمد بن یوسف سرانجام در روز یکشنبه هجدهم جمادیالآخر سال ۸۹۵ هجری قمری درگذشت و پیکر او در زادگاهش به خاک سپرده شد.
روايت حديث غدير[۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن يوسف بن شعيب حسينى سَنوسى تِلِمسانى، ابوعبداللَّه (م ۸۹۵ ق) است. تِلِمسانى در شرحش بر صحيح مسلم، حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير با طلحه و در جنگ جمل آورده است.[۳] ملالى شاگرد سَنوسى در احوال و روش و فوائد استادش كتابى نوشته و آن را «المواهب القدسية فى المناقب السَنوسية» ناميده است. زركلى[۴]: او و تأليفاتش را ستوده است.