محمد عبده بن حسن خیرالله مصری
محمد عبده (۱۲۶۶-۱۳۲۳ هجری قمری) از برجستهترین فقیهان، مفسران و اصلاحگران دینی اهل سنت در قرن چهاردهم هجری به شمار میرود. وی که مدتی مفتی اعظم مصر بود، تحت تأثیر اندیشههای استاد خود سید جمالالدین اسدآبادی قرار گرفت و از تجددخواهی دینی برای اصلاح ساختارهای اجتماعی مصر بهره جست. آثار ماندگاری چون «تفسیر المنار» و «شرح نهج البلاغه» از او بر جای مانده است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد عبده بن حسن خیرالله مصری |
| سرشناسی | فقیه، مفسر، حقوقدان، اصلاحگر و مفتی اسبق مصر |
| تولد | ۱۲۶۶ هجری قمری |
| وفات | ۱۳۲۳ هجری قمری |
| محل دفن | مصر |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | سید جمالالدین اسدآبادی، شیخ حسن الطویل، شیخ درویش |
| شاگردان | محمد رشید رضا، سعد زغلول، احمد امین مصری، طه حسین، عبدالقادر مغربی، مصطفی عبدالرازق |
| تحصیلات | جامع احمدی (طنطا)، دانشگاه الازهر |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تفسیر قرآن، فقه، اصلاح دینی، حقوق |
| علت شهرت | تفسیر المنار، شرح نهج البلاغه، تلاش برای احیای فکر دینی و انطباق آن با مبانی عقلی |
زندگینامه[۱]
محمد عبده در سال ۱۲۶۶ قمری در یکی از روستاهای منطقه بحیره در مصر، در نزدیکی دهانه رود نیل، چشم به جهان گشود. خانوادهاش اگرچه از ثروت چندانی برخوردار نبود، اما به دلیل شهرت به دانش و پارسایی، از احترام و اعتبار محلی بالایی برخوردار بودند.
در سیزده سالگی به اجبار پدر راهی «جامع احمدی» در شهر طنطا شد؛ مرکزی که پس از الازهر، معتبرترین نهاد آموزشی مصر به شمار میرفت. روشهای سنتی آموزش، شامل تجوید، قرائت، فقه و نحو، چنان او را دلزده کرد که تصمیم به ترک تحصیل و روی آوردن به کشاورزی گرفت. اما دیدار با شیخ درویش -دایی پدرش- که عارفی وارسته و متأثر از اندیشههای سنوسی بود، سرنوشت او را دگرگون ساخت.
شیخ درویش در مدت پانزده روز تأثیری شگرف بر عبده نهاد. او نخست، با شیوه شیرین و اخلاقمحور تدریسش، عقدههای ناشی از آموزشهای خشک پیشین را از دل عبده زدود. دوم آنکه به او آموخت اسلام تنها به شهادتین خلاصه نمیشود، بلکه دین عقیده و عمل است و مسلمانان در برابر کردار خویش مسئولند. او عبده را به فهم عمیق قرآن فراخواند و برترین عبادت را کوشش برای درک معانی آن دانست.
عبده با شوری تازه به جامع احمدی بازگشت و سپس راهی الازهر شد. در آنجا از میان همه استادان، شیخ حسن الطویل بیش از دیگران بر او تأثیر گذاشت؛ او با آموزش ریاضیات و فلسفه و نیز تحلیل اوضاع سیاسی مصر، افقهای تازهای پیش روی شاگردش گشود.
نقطه عطف زندگی عبده، آشنایی با سید جمالالدین اسدآبادی در نخستین سفر وی به قاهره بود. شیفتگی عبده به سید جمال تا بدان جا بود که خود در این باره گفته است: «پدرم به من حیاتی بخشید که علی و محروس [برادرانش] در آن با من سهیم بودند، ولی سیدجمال به من حیاتی بخشید که در آن با محمد و ابراهیم و موسی و عیسی و اولیاء و قدیسان شریکم». به تشویق سید جمال به مطالعه فلسفه روی آورد و دستنوشتههایی از کتاب «اشارات» ابن سینا از خود به جای گذاشت.
عبده در سال ۱۲۹۴ قمری (۱۸۷۷ میلادی) تحصیلات خود را به پایان رساند و مدرک علمی الازهر را دریافت کرد. تدریس را پیشه ساخت و علاوه بر الازهر، در دارالعلوم که برای تربیت قاضی و معلم تأسیس شده بود به آموزش پرداخت. شاگردان برجستهای چون محمد رشید رضا، سعد زغلول، احمد امین مصری، طه حسین، عبدالقادر مغربی و مصطفی عبدالرازق را تربیت کرد.
همزمان با تدریس تاریخ در دانشکده دارالعلوم قاهره، فعالیت سیاسی را نیز آغاز کرد و به حزب وطنی مصر پیوست. به پیشنهاد ریاض پاشا، سردبیری روزنامه «الوقایع المصریه» را بر عهده گرفت.
در پی مشارکت در انقلاب احمد عرابی (۱۲۹۹ قمری)، به مدت شش سال از قاهره تبعید شد. نخست به لبنان رفت و سپس راهی پاریس شد و در آنجا با سید جمالالدین در انتشار روزنامه «عروة الوثقی» همکاری کرد که رویکردی ضد استعماری و ضد انگلیسی داشت. پس از مدتی اقامت در لندن، به بیروت بازگشت و به فعالیت برای وحدت اسلامی و تقریب ادیان پرداخت.
با تغییر شرایط سیاسی مصر، به عضویت مجلس شورا منصوب شد. سفرهای متعددی به اروپا داشت و قوانین مدنی کشورهای اروپایی را در وین و برلین مطالعه کرد. در سال ۱۸۹۹ میلادی، خدیو مصر او را به مقام مفتی منصوب کرد و تا پایان عمر در این مسند باقی ماند. اصلاحات گستردهای در روشهای تدریس و برگزاری امتحانات به عمل آورد.
شیخ محمد عبده سرانجام در سال ۱۳۲۳ هجری قمری بر اثر بیماری درگذشت.
تألیفات
مهمترین آثار به جای مانده از او عبارتند از:
- «تفسیر المنار»
- «شرح نهج البلاغه»
- «الاسلام الردّ علی منتقدیه»
- «اصلاح المحاکم الشرعیه»
- «رسالة التوحید»
- «الاسلام و النصرانیة بین العلم والمدنیة»
روايت حديث غدير[۲]
يكى از بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد عبده بن حسن خيراللَّه مصرى (م ۱۳۲۳ ق) است. او حديث غدير را از طريق احمد و ابن ماجه و ابن ابى حاتم و ابن مردويه و ابن عساکر نقل كرده است.[۳] كحّاله[۴]: او را در فقه و تفسیر و کلام و ادبیات ستوده، و روزنامه نگار سياسى و مفتى مصر معرفى كرده است.