نهج الحق و کشف الصدق (کتاب)
نَهْجُ الحَقِّ و کَشْفُ الصِّدق اثری کلامی نوشتهٔ علامه حلی است که در آن به معرفی عقاید شیعه با روش جدلی و انتقادی پرداخته شده است. این کتاب از آثار کلامی مهم شیعه برشمرده شده است.
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | حسن بن یوسف بن مطهر حلی (علامه حلی) |
| مذهب | شیعه امامیه |
| تاریخ نگارش | اوایل قرن هشتم هجری قمری |
| زبان | عربی |
| موضوع | کلام شیعه • مباحث اصول فقه • فقه اختلافی با اهل سنت |
| تعداد جلد | ۱ |
| اطلاعات نشر | |
| محل نشر | بیروت |
| سال نشر | ۱۹۸۲م |
| تعداد صفحه | ۵۹۰ |
| قطع | وزیری |
| نسخه الکترونیکی | مطالعه در قائمیه |
| ترجمه به فارسی | |
| مترجم فارسی | علیرضا کهنسال |
| نام ترجمه فارسی | نهج الحق و کشف الصدق |
اهمیت این کتاب در درجه اول بهخاطر محتوا و نظام ارائه مطالب آن دانسته شده است و در درجه دوم بهدلیل تأثیر اجتماعی ـ سیاسی؛ زیرا نهج الحق توانست به استقرار سیاسی تشیع در دورهٔ ایلخانان مغول در ایران یاری رساند.
انگیزه اصلی نگارش کتاب کشف الصدق و نهج الحق توسط علامه حلی، پاسخگویی به درخواست سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) بود که از علامه حلی خواست کتابی در تبیین ادله عقلی و نقلی مذهب شیعه بنویسد.
ساختار کتاب نهج الحق و کشف الصدق بر هشت «مسئله» استوار است که از مباحث معرفتشناسی آغاز میشود و تا فقه تطبیقیِ اختلافی ادامه مییابد. در هر مسئله، علامه حلی نخست مبانی نظری را میچیند و سپس آراء مخالفان، بهویژه اهل سنت، را نقد و دیدگاه امامیه را تثبیت میکند.
نفوذ علمی و سیاسی کتاب نهج الحق سبب شد که بهسرعت در کانون مناقشات کلامی قرار گیرد. در اولین گام، فضل بن روزبهان خنجی (درگذشت: ۹۲۷ق)، متکلم سنی، آن را با رویکردی بهشدت انتقادی مورد نقد قرار دهد. نقدهای فضل بن روزبهان توسط قاضی نورالله شوشتری در کتاب احقاق الحق و محمد حسن مظفر در کتاب دلائل الصدق پاسخ داده شده است.
جایگاه
نهج الحق و کشف الصدق نوشتهٔ علامه حلی از کتابهای مهم در تاریخ کلام شیعی دانسته شده است. اهمیت این کتاب در درجه اول نه فقط بهخاطر محتوا و نظام ارائه مطالب آن، بلکه بهدلیل تأثیر اجتماعی ـ سیاسی آن دانسته شده است؛ زیرا نهج الحق توانست به استقرار سیاسی تشیع یاری رساند.[۱]
نهج الحق در شمار آثاری دانسته شده که به معرفی شیعه میپردازد و در عین حال خصلتی جدلی و انتقادی دارد. گفته شده که با سقوط خلافت عباسی در قرن هفتم عالمان شیعی فرصت یافتند که با آزادی عمل بیشتر در جهت روشنگریهای اعتقادی دست بهفعالیت گسترده بزنند. نتیجه همین فعالیتها در ایران به استقرار نهایی یک حکومت تمام عیار شیعی (صفویان) در قرن دهم قمری انجامید و از آن پس مذهب شیعه در این سرزمین به مذهب عامه مردم تبدیل شد.[۲]
بهنظر برخی محققان، در کتابی که برای معرفی شیعه نوشته شده باشد، طبعاً باید بحث اصلی حول محور امامت بچرخد. به همین دلیل، علامه حلی، جز آنکه کتاب منهاج الکرامه را برای اولجایتو نوشت که فقط به مبحث امامت اختصاص داشت، در نهج الحق نیز بیشترین همت خود را مصروف تبیین این مسئله کرد. در عین حال، نهج الحق روی هم رفته بهنحوی جامع تفکر شیعی را معرفی میکند.[۳]
نویسنده
مقاله اصلی: علامه حلی
علامه حلی (۶۴۸–۷۲۶ق)، با نام اصلی حسن بن یوسف بن مطهر حلی، فقیه و متکلم شیعه قرن هشتم هجری بود که بیش از ۱۲۰ کتاب در علوم مختلف مانند فقه، کلام، منطق و اصول نگاشت و تأثیر بزرگ در مبانی عقلی و توسعه فقه شیعه داشت.[۴] او نخستین فردی دانسته شده که با لقب آیتالله خوانده شده است.[۵] علامه حلی شاگردان برجسته بسیاری تربیت کرده است.[۶] حضور علامه حلی در ایران، و تعامل او با دستگاه سلطنتی مغول، نقش مهمی در گسترش و رسمیت یافتن مذهب شیعه در ایران داشت.[۷]
انگیزه نگارش
به نوشتهٔ برخی محققان، انگیزه اصلی نگارش کتاب کشف الصدق و نهج الحق توسط علامه حلی، پاسخگویی به درخواست سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) بود که از علامه حلی خواست کتابی در تبیین ادله عقلی و نقلی مذهب شیعه بنویسد.[۸]
در آن زمان، نزاع شدید میان فقیهان حنفی و شافعی و افشاگریهای متقابل آنان، به تزلزل جایگاه دین و دلسردی برخی امیران مغول از اسلام انجامیده بود. نفوذ گسترده علمای حنفی در دربار و فشار بر سایر مذاهب، زمینهای فراهم کرده بود که سلطان پس از دورهای تردید، هیچ مذهب خاصی را برنگزیند و در پی راهحلی مطمئن برای خروج از بحران باشد.
پیشنهاد گرایش به تشیع، وقتی مطرح شد که شاه همه فرقهها را یکسان میپنداشت و نسبت به اختلافات فرقهای بدبین شده بود. شنیدن شهرت علمی علامه حلی سبب شد سلطان از او بخواهد مذهب امامیه را بهصورت مستدل و منظم عرضه کند.
علامه حلی در پاسخ، نهج الحق را تألیف کرد تا هم اصول و فروع اعتقادی و فقهی شیعه را تبیین کند و هم آراء اهل سنت را بر پایه قرآن و سنت نقد نماید. این اثر، در کنار کتاب منهاج الکرامة که برای همان مقصد نگاشته شد، ابزار اصلی او در مناظره با عالمان سنی در دربار و زمینهساز گرایش سلطان و بسیاری از امیران مغول به تشیع گردید.[۹]
محتوای کتاب
بنابر برخی گزارشها، ساختار کتاب نهج الحق و کشف الصدق بر هشت «مسئله» استوار است که از مباحث معرفتشناسی آغاز میشود و تا فقه تطبیقیِ اختلافی ادامه مییابد. در هر مسئله، علامه حلی نخست مبانی نظری را میچیند و سپس آراء مخالفان، بهویژه اهل سنت، را نقد و دیدگاه امامیه را تثبیت میکند.[۱۰] این هشت مسئله عبارتاند از:
- محسوسات و ادراک حسی: در مسئله اول، نویسنده به تحلیل «ادراک» و بهویژه ادراک حسی میپردازد و شرایط تحقق رؤیت و ادراک را بررسی میکند. در این چارچوب، پس از تبیین مبانی ادراک، امکان یا عدم امکان رؤیت خداوند با چشم ظاهر طرح و با استدلال عقلی و منطقی نفی میشود تا راه برای تصویری تنزیهی از الهیات گشوده شود.
- مباحث نظری درباره نظر و فکر: مسئله دوم ناظر به «نظر» و «تفکر» است؛ یعنی چگونگی رسیدن انسان به معرفت نظری و نتایج یقینی. علامه در این بخش از وجوب عقلیِ نظر برای شناخت خدا و اصول دین، شرایط صحیح استدلال و نیز جایگاه عقل در کشف اعتقادات سخن میگوید و بدینوسیله مبنای عقلانی بودن تکلیف به معرفت را تثبیت میکند.
- صفات خداوند و عدل الهی: مسئله سوم حجیمترین بخش الهیات نظری کتاب است و از چندین فصل تشکیل شده که در آنها صفات ثبوتی و سلبی الهی، قدرت خدا، جسمنبودن، جهتنداشتن و عدم ترکیب و امتداد درباره خداوند بحث میشود. در پایان این مسئله، مبحث «عدل» قرار دارد؛ در اینجا حسن و قبح افعال، ماهیت تکلیف، نسبت اراده الهی با افعال بندگان، دیدگاههای جبریه و قدریه و نظریه «کسب» نقد میشود و دیدگاه عدلیِ امامیه (نزدیکی به معتزله در عدل، با حفظ مبانی خاص شیعی) تبیین میگردد.
- نبوت و نبوت خاصه: مسئله چهارم به نبوت اختصاص دارد و بیشتر بر نبوت خاصه پیامبر اسلام متمرکز است. در سه مبحث این فصل، نخست اصل نبوت و امکان و ضرورت آن اثبات میشود، سپس دلایل صدق نبوت پیامبر اکرم و اعجاز او طرح میشود، و در ادامه مباحث عصمت انبیا و طهارت نسب پیامبر از هرگونه دنائت و ناپاکی بررسی و از دیدگاه امامیه دفاع میشود.
- امامت و محوریت آن: مسئله پنجم قلب کتاب است و بخش مهمی از حجم نهج الحق را به خود اختصاص داده است. این مسئله در چند مبحث به ترتیب به این موضوعات میپردازد: وجوب عقلی و نقلی امامت و لزوم عصمت امام، اثبات افضلیت امام بر سایر مردم، طریق تعیین امام (نص در برابر انتخاب) و در نهایت اثبات امامت بلافصل امیرالمؤمنین علیه السلام با استناد به دهها آیه و روایت و براهین عقلی، همراه با بیان فضائل او و نقد رفتار و مشروعیت خلفای ثلاثه، معاویه و برخی صحابه.
- معاد و ثواب و عقاب: مسئله ششم به معاد اختصاص دارد، اما بهصورت فشرده بر دو محور اصلی تمرکز میکند: اثبات «معاد جسمانی» و تبیین استحقاق ثواب و عقاب. در این بخش، استدلالهای عقلی و نقلی برای امکان و وقوع بازگشت جسمانی انسان مطرح شده و سپس رابطه عمل، تکلیف و استحقاق پاداش و کیفر در چارچوب عدل الهی توضیح داده میشود.
- مباحث اصول فقه: در مسئله هفتم، علامه از فضای صرفاً کلامی خارج میشود و بخشی از «اصول فقه» را که به مبانی تکلیف و ادله احکام مربوط است، بهصورت انتقادی و تطبیقی بررسی میکند. این مسئله در دو فصل سامان یافته است: فصل اول درباره حکم، اقسام واجب، شمول تکلیف نسبت به کفار، امکان یا امتناع تکلیف به محال و پایانپذیری تکلیف. فصل دوم درباره ادله اربعه و روشهای استنباط، با تمرکز بر کتاب، اجماع، خبر، و نقد جدی قیاس، استحسان و برخی اشکال اجتهاد در فقه اهل سنت و برجستهکردن مبنای امامیه است.
- مباحث فقهیِ اختلافی: مسئله هشتم آخرین بخش کتاب است و از هفده فصل فقهی تشکیل شده که هر فصل به یکی از ابواب مهم فقه (مانند طهارت، نماز، زکات، روزه، حج، نکاح، طلاق، حدود و…) اختصاص دارد. در هر فصل، علامه موارد اختلاف میان فقه امامیه و مذاهب اهل سنت را انتخاب، ادله طرفین را نقل و نقد میکند و در نهایت رأی شیعه را برتر و منطبقتر با قرآن، سنت نبوی و سیره اهل بیت علیهم السلام معرفی مینماید؛ بهاینسان، کتاب با پیوند میان کلام و فقه، تصویر جامعی از هویت متمایز امامیه در اصول و فروع ارائه میدهد.[۱۱]
نقدها و پاسخها
بهنوشتهٔ برخی محققان،[۱۲] نفوذ علمی و سیاسی کتاب نهج الحق سبب شد که بهسرعت در کانون مناقشات کلامی قرار گیرد. در اولین گام، فضل بن روزبهان خنجی (درگذشت: ۹۲۷ق)، متکلم سنی، آن را با رویکردی بهشدت انتقادی در کتاب ابطال نهج الباطل و اهمال کشف العاطل مورد نقد قرار دهد.
این نقد به نوبه خود واکنش قاضی سید نورالله شوشتری را در احقاق الحق برانگیخت و او به دفاع از کتاب علامه حلی و نقد و رد کتاب فضل بن روزبهان پرداخت. سپس، محمدحسن مظفر (درگذشت: ۱۳۷۵ق) در کتابی با عنوان دلائل الصدق لنهج الحق بار دیگر به دفاع از کتاب نهج الحق پرداخت. بدین ترتیب، نهج الحق به محور یک زنجیره چندقرنه مناظره و بازخوانی کلامی تبدیل شد.[۱۳]
نسخهها، چاپها و ترجمه
کتاب نهج الحق و کشف الصدق بر اساس نسخههای خطی مختلف تصحیح و در شهرهای بغداد، بیروت و قم منتشر شده است. این کتاب همچنین چندبار به فارسی ترجمه شده است:
نسخهها
- بر پایه چند نسخه خطی قدیمی در کتابخانههای عراق، ایران و نجف تصحیح شده و مبنای چاپهای قرن چهاردهم و پانزدهم قمری قرار گرفته است.
- برخی نسخهها شامل حاشیهها و تعلیقات علمای متأخر امامیه بر مباحث امامت و اصول فقه است که در تصحیحهای جدید مورد استفاده قرار گرفتهاند.
چاپها
- چاپ ۱۳۴۴ق، بغداد، در حدود ۲۰۰ صفحه، از نخستین چاپهای سنگی/سربی کتاب.
- چاپ ۱۳۷۹ق، بغداد، مطبعة دارالسلام، در ۵۹۰ صفحه، با مقابله بر چند نسخه خطی.
- چاپ ۱۴۰۲ق، بیروت، دارالکتب اللبنانی، در ۵۹۰ صفحه، در قالب مجموعه آثار کلامی.
- چاپ ۱۴۰۸–۱۴۱۰ق، قم، مؤسسة دارالهجرة / الشرکة العالمیة للکتاب، با تصحیح عینالله حسنی ارموی و مقدمه سید رضا صدر، در ۶۰۰+ صفحه، همراه با فهارس مصادر و موضوعات.
ترجمهها
- ترجمه فارسی توسط آقا رضیالدین محمد فرزند آقا حسین خوانساری که به امر شاه سلیمان صفوی (حکومت: ۱۰۷۷ق-۱۱۰۵ق) انجام شده است.[۱۴]
- ترجمه فارسی توسط ملا محمدتقی بن عیدی محمد بن صالح بن درویش شمس شوشتری (درگذشت: ۱۱۵۷ق).[۱۵]
- ترجمه فارسی توسط سید جلیل بن عبدالحی طباطبایی یزدی، با نام فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام در سال ۱۳۷۳ق. چاپ شده است. این ترجمه فقط شامل مسئله پنجم کتاب درباره امامت است.[۱۶]
- ترجمه فارسی نهج الحق و کشف الصدق به قلم علیرضا کهنسال، همراه با تعلیقات و ارجاعات، منتشرشده در قم.[۱۷]
پانویس
- ↑ «نگاهی به ساخت کتابی کلامی از علامه حلی»، ص۴۸.
- ↑ «نگاهی به ساخت کتابی کلامی از علامه حلی»، ص۴۸.
- ↑ «نگاهی به ساخت کتابی کلامی از علامه حلی»، ص۴۸.
- ↑ مجموعه آثار، ج۱۴، ص۴۲۸؛ ریحانة الادب، ج۴، ص۱۷۴–۱۷۸.
- ↑ «آیت الله»، ص
- ↑ برای فهرستی از شاگردان او نگاه کنید: «مؤلفات و مصنفات علامه حلی»، ص۱۰۳–۱۰۵.
- ↑ «نگاهی به ساخت کتابی کلامی از علامه حلی»، ص۴۸.
- ↑ نهج الحق، ص۳۸.
- ↑ «نگاهی به ساخت کتابی کلامی از علامه حلی»، ص۴۸.
- ↑ «نگاهی به ساخت کتابی کلامی از علامه حلی»، ص۴۸–۴۹.
- ↑ «نگاهی به ساخت کتابی کلامی از علامه حلی»، ص۴۹–۵۲.
- ↑ نهج الحق (ترجمه فارسی)، مقدمه مترجم، ص۴۴–۴۵.
- ↑ الذریعه، ج۱، ص۲۹۰–۲۹۱؛ الذریعه، ج۱۴، ص۱۶۱.
- ↑ الذریعه، ج۴، ص۱۴۶.
- ↑ الذریعه، ج۴، ص۱۴۶.
- ↑ الذریعه، ج۲۶، ص۱۹۲.
- ↑ نهج الحق (ترجمه فارسی)، ص۴.
منابع
- «آیت الله»؛ محمدعلی مولوی، در دایرة المعارف بزرگ اسلامی (ج۲)، تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- الذریعة إلی تصانیف الشیعة؛ محمدمحسن بن علی منزوی (آقابزرگ تهرانی)، تحقیق: سید احمد حسینی اشکوری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- ریحانة الادب؛ میرزا محمدعلی مدرس، تهران: انتشارات خیام، ۱۳۶۹ش.
- «مؤلفات و مصنفات علامه حلی»؛ علیاکبر تشید، در مجله تاریخ اسلام، شماره ۱۶ تا ۲۷، اردیبهشت ۱۳۴۷ش.
- مجموعه آثار ؛ مرتضی مطهری، تهران: انتشارات صدرا، ۱۳۸۹ش.
- «نگاهی به ساخت کتابی کلامی از علامه حلی»؛ محمدمهدی مؤذن جامی، در مجله آیینه پژوهش، شماره ۱۶، ۱۳۷۱ش.
- نهج الحق و کشف الصدق؛ حسن بن یوسف بن مطهر حلی (علامه حلی)، بیروت: دار الکتاب اللبنانی، ۱۹۸۲م.
- نهج الحق و کشف الصدق؛ حسن بن یوسف بن مطهر حلی (علامه حلی)، ترجمهٔ علیرضا کهنسال، تهران: انتشارات تاسوعا، ۱۳۷۹ش.