نیکوکاری به مؤمنان در عيد غدير

احسان کردن، انجام کاری نیک فراتر از عدل و انصاف است؛ یعنی نیکی کردن به دیگران بدون چشم داشت و حتی فراتر از آنچه بر عهده انسان است. در نگاه دینی، احسان یعنی بندگی خدا چنانکه گویا او را می‌بینی، و نیکی به خلق خدا با مهربانی و بدون منت. به عبارت دیگر، احسان، به کارگیری خوبی‌ها در حق دیگران، همراه با اخلاص و برای رضای خداست.

احسان به مؤمنان در آیات و روایات

جایگاه و مفهوم احسان

احسان به مؤمنان از برجسته‌ترین آموزه‌های اخلاقی و عبادی در اسلام است. قرآن کریم در آیات متعددی مؤمنان را به نیکی و احسان فرمان می‌دهد؛ چنان‌که می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ خداوند به عدل و احسان فرمان می‌دهد.

احسان نه‌تنها یک رفتار اخلاقی، بلکه عبادتی ارزشمند و از مقرّبات الهی شمرده شده است. در آیه دیگری، خداوند محسنان را دوست می‌دارد: فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْیَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ پاداش دنیا و نیکوی آخرت نصیب نیکوکاران می‌شود و خداوند آنان را دوست دارد. قرآن کریم بیش از یک‌صد آیه را به احسان و نیکوکاری اختصاص داده است.

امیرالمومنین علی علیه السلام در این باره می‌فرماید: «طُوبَى لِمَنْ أَحْسَنَ إِلَى الْعِبَادِ وَتَزَوَّدَ لِلْمَعَادِ» خوشا به حال آن‌که به بندگان خدا نیکی کند و برای آخرت خود زاد و توشه برگیرد.

فضیلت خدمت و احسان به مؤمنان

در روایات، خدمت به مؤمنان و رفع نیازهای آنان از برترین اعمال و حسنات معرفی شده است. امام کاظم علیه السلام می‌فرماید: «إِنَّ خَوَاتِیمَ أَعْمَالِکُمْ قَضَاءُ حَوَائِجِ إِخْوَانِکُمْ وَالْإِحْسَانُ إِلَیْهِمْ مَا قَدَرْتُمْ» همانا مُهر قبولی اعمال شما، برآوردن نیازهای برادرانتان و نیکی کردن به آنان در حد توانتان است؛ وگرنه هیچ عملی از شما پذیرفته نمی‌شود.

رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز می‌فرماید: «مَنْ قَضَى لِمُؤْمِنٍ حَاجَةً قَضَى اللَّهُ لَهُ حَوَائِجَ کَثِیرَةً أَدْنَاهُنَّ الْجَنَّةُ» هر کس یک نیاز مؤمنی را روا سازد، خداوند حاجت‌های فراوان او را روا سازد که کمترین آن بهشت باشد. در روایت دیگری، حضرت می‌فرماید: «خِدْمَةُ الْمُؤْمِنِ لِأَخِیهِ الْمُؤْمِنِ مَقَامٌ لَا یُبْلَغُ فَضْلُهُ وَثَوَابُهُ إِلَّا بِمِثْلِهِ» خدمت کردن مؤمن به برادر مؤمنش مقامی است که فضیلت و ثواب آن جز با همانند آن به دست نیاید.

امام صادق علیه السلام نیز به نقل از خداوند در حدیث قدسی می‌فرماید: «الْخَلْقُ عِیَالِی فَأَحَبُّهُمْ إِلَیَّ أَلْطَفُهُمْ بِهِمْ وَأَسْعَاهُمْ فِی حَوَائِجِهِمْ» مردم خانواده من هستند؛ پس محبوب‌ترین آنان نزد من کسانی هستند که با مردم مهربان‌تر و در راه برآوردن نیازهای آنان کوشاتر باشند. امام صادق علیه السلام همچنین گام برداشتن برای رفع نیاز برادر مؤمن را هم‌ارز سعی میان صفا و مروه دانسته است: «الْمَاشِی فِی حَاجَةِ أَخِیهِ کَالسَّاعِی بَیْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ».

امام کاظم علیه السلام درباره پاداش اخروی این عمل می‌فرماید: «إِنَّ لِلَّهِ عِبَادًا فِی الْأَرْضِ یَسْعَوْنَ فِی حَوَائِجِ النَّاسِ هُمُ الْآمِنُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ» همانا خدا را در زمین بندگانی است که برای رفع نیازهای مردم می‌کوشند؛ اینان در روز قیامت از عذاب در امان هستند.

شاد کردن دل مؤمن

یکی از مصادیق عالی احسان، شاد کردن دل مؤمن و رفع اندوه اوست. رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «إِنَّ أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ إِدْخَالُ السُّرُورِ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ» به‌درستی که محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند، شاد کردن دل مؤمنان است. همچنین حضرت می‌فرماید: «مَنْ سَرَّ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ» هر کس مسلمانی را شاد کند، خداوند او را در روز قیامت می‌پوشاند.

امام باقر علیه السلام درباره پاداش کسانی که به مؤمنان شادی می‌بخشند، از مناجات خداوند با موسی علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: «إِنَّ لِی عِبَادًا أُبِیحُهُمْ جَنَّتِی وَأُحْکِمُهُمْ فِیهَا ... مَنْ أَدْخَلَ عَلَى مُؤْمِنٍ سُرُورًا» همانا بندگانی دارم که بهشت خود را بر آنان مباح می‌گردانم ... کسی که بر مؤمنی شادی وارد کند.

در روایت زیبایی از امام صادق علیه السلام آمده است که شادی‌هایی که مؤمن در دنیا به برادران خود می‌رساند، در قیامت به شکل موجودی زنده در کنار او حاضر می‌شود و او را در تمام مراحل قیامت همراهی و بشارت می‌دهد تا به بهشت درآید. امام علی علیه السلام نیز می‌فرماید: «فَوَالَّذِی وَسِعَ سَمْعَهُ الْأَصْوَاتَ، مَا مِنْ أَحَدٍ أَوْدَعَ قَلْبًا سُرُورًا إِلَّا وَخَلَقَ اللَّهُ لَهُ فِی ذَلِکَ السُّرُورِ لُطْفًا» سوگند به آن‌که صدای همه را می‌شنود، هیچ‌کس شادی را در دلی جای ندهد مگر آن‌که خداوند برای او در آن شادی لطفی پدید آورد.

روش‌های احسان به مؤمنان

در منابع دینی، راه‌های متعددی برای احسان به مؤمنان بیان شده است: قضای حاجت، تفریج کرب (رفتن گرفتاری)، اطعام گرسنگان، قرض‌دادن، هدیه دادن، تبسّم در چهره برادر مؤمن، عیادت بیماران و دیدار مؤمنان. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «إِشْبَاعُ جُوعِهِ، أَوْ تَنْفِیسُ کَرْبِهِ، أَوْ قَضَاءُ دَیْنِهِ» سیر کردن گرسنگی او، یا زدودن اندوهش، یا پرداختن بدهی او از مصادیق بارز احسان است.

رسول خدا صلی الله علیه وآله درباره پاداش قضای حاجت مؤمن می‌فرماید: «الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ یَقْضِی بَعْضُهُمْ حَوَائِجَ بَعْضٍ، فَبِقَضَاءِ بَعْضِهِمْ حَوَائِجَ بَعْضٍ یَقْضِی اللَّهُ حَوَائِجَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ» مؤمنان برادرند؛ برخی نیازهای برخی را برآورده می‌کنند. پس به برکت برآوردن نیازهای یکدیگر، خداوند نیازهایشان را در روز قیامت برآورده می‌کند.

امام صادق علیه السلام در کلامی عمیق می‌فرماید: «یَعِیشُ النَّاسُ بِإِحْسَانِهِمْ أَکْثَرَ مِمَّا یَعِیشُونَ بِأَعْمَارِهِمْ وَیَمُوتُونَ بِذُنُوبِهِمْ أَکْثَرَ مِمَّا یَمُوتُونَ بِآجَالِهِمْ» مردم، بیش از آن‌که با عمر خود زندگی کنند، با احسان و نیکوکاری خود زندگی می‌کنند و بیش از آن‌که با اجل خود بمیرند، بر اثر گناهان خود می‌میرند. این روایت نشان می‌دهد که احسان، رمز بقا و حیات اجتماعی انسان‌هاست.

بنابر روایات، احسان به مؤمنان باعث پاک شدن گناهان می‌شود. در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: کسی که به نیازمندی قرض می‌دهد و در پس‌گرفتن آن خوش‌رفتاری می‌کند، گناهانش پاک می‌شود. همچنین، کسانی که به سرنوشت برادران مؤمن خود بی‌توجه باشند، مورد نکوهش قرار گرفته‌اند.

احسان كردن به مؤمنين در عيد غدير

از نام ‏هاى روز غدير «يوم صلة الاخوان» است. از سنت‏ هاى حسنه، احسان نمودن اعم از هدیه دادن و انفاق كردن است، كه فرموده‏ اند: احسان و نيكى مال و عمر را زياد مى‏ كند.گاهى با تبسم به صورت برادر دينى خود به او احسان شده، و گاهى عبور دادن شخصى از خيابان نوعى احسان است، و گاهى قرض دادن به برادر دينى احسان محسوب مى‏ شود. گاهى گوش دادن به مشكل برادر دينى احسان است، و گاهى قدم برداشتن براى رفع گرفتارى برادر دينى احسان به او است.

همچنين موارد ديگرى از احسان نمودن و نيكى كردن به مؤمنين در غدير وارد شده، كه در عنوان «مؤمنین» آمده است. در اين روز شريف كه بهترين زمان براى احسان است و ثواب آن مضاعف بر روزهاى ديگر است، ائمه معصومين‏ عليهم السلام ما را امر به احسان فرموده ‏اند. يكى از موارد احسان، نيكى به برادر دينى در روز غدير است بدون آنكه او درخواستى داشته باشد. اگر قبل از درخواست برادر دينى به او احسان و اكرام و انفاق كند، مانند كسى است كه اين روز را روزه بگيرد و شب آن روز هم به عبادت مشغول باشد.

• «اميرالمؤمنين‏ عليه السلام: عودوا رحمكم اللَّه بعد انقضاء مجمعكم بالبرّ باخوانكم... ، و تبارّوا يصل اللَّه الفتكم... ، و البرّ فيه يثمر المال و يزيد فى العمر»:پس از پايان اجتماعتان به برادران خود نيكى كنيد. در روز غدير به يكديگر نيكى كنيد، كه خداوند الفت و مهربانى بين شما ايجاد خواهد كرد. نيكى كردن در در اين روز موجب فزونى مال و افزايش عمر مى‏ شود.
• «عن احمد بن محمد بن ابى ‏نصر، قال: كنّا عند الرضا عليه السلام و المجلس غاصّ باهله. فتذكروا يوم الغدير، فقال الرضا عليه السلام: فافضل على اخوانك فى هذا اليوم»: احمد بن محمد گفت: در مجلس حضرت رضا علیه السلام بوديم در حالى كه مجلس پر بود از جمعیت و درباره روز غدیر گفتگو مى‏ كردند. حضرت رضا عليه السلام (به من) فرمود: در اين روز به برادران ايمانيت بخشش كن.
• «عن زياد بن محمد، عن ابى‏ عبداللَّه ‏عليه السلام، قال: ينبغى لكم ان تتقرّبوا الى اللَّه فيه بالبرّ و صلة الاخوان، فان الانبياء عليهم السلام كانوا اذا اقاموا اوصياءهم فعلوا ذلك و امروا به»: حضرت صادق ‏علیه السلام فرمود: شايسته است كه در روز غدير با نيكى و صله دادن به برادران ايمانى خود به خداوند تقرب جوييد، زيرا پیامبران‏ علیهم السلام الهى وقتى اوصیاء خود را معرفى مى‏ كردند اين عمل را انجام داده و به اين عمل امر مى ‏كردند.
• «عن المفضل بن عمر، قال: قال الصادق‏ عليه السلام: ذلك يوم صلة الاخوان»: روز غدير روز بخشش به برادران ايمانى است.
• «عن ابى‏ الحسن الليثى، عن ابى‏ عبداللَّه جعفر بن محمد عليه السلام، انه قال لمن حضره من مواليه و شيعته: (فى يوم الغدير) اكثر بِرّهم (اخوانك)، و اقض حوائج اخوانك اعظاماً ليومك»: حضرت صادق ‏عليه السلام براى جمعى از دوستان و شيعيانش كه نزد وى بودند فرمود: در روز عيد غدير جهت بزرگداشت اين روز به برادران ايمانيت بسيار نيكى كن، و نيازهاى آنان را بر آورده ساز.