وکیع بن جرّاح
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | وکیع بن الجراح بن ملیح بن عدی بن فرس بن جمجمة بن سفیان بن حارث بن عمرو بن عبید بن رؤاس الرؤاسی الکوفی (ابو سفیان) |
| سرشناسی | حافظ، محدث عراق، از اعلام حدیث در قرن دوم هجری |
| تولد | ۱۲۹ هجری قمری (یا ۱۲۸ هجری) |
| وفات | ۱۹۷ هجری قمری (یا ۱۹۶ هجری) |
| نحوه درگذشت | در منطقۀ فید (میان راه مکه) |
| محل دفن | فید (در مسیر کوفه به مکه) |
| خویشان سرشناس | جراح بن ملیح (پدر، ناظر بیت المال در کوفه) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | سفیان ثوری، شعبة بن حجاج، سلیمان اعمش و حدود ۱۵۰ تن دیگر |
| شاگردان | احمد بن حنبل، یحیی بن معین، علی بن مدینی و دیگران |
| مذهب | اهل سنت (پیرو مکتب حدیثی و فقهی کوفه) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، حفظ، نقد حدی، فقه |
| علت شهرت | حافظه قوی، اتقان در نقل، امتناع از قضاوت، تأویل در شرب نبیذ |
وكيع بن الجراح (۱۲۹‑۱۹۷ق) از حافظان و ائمه اعلام حدیث اهل سنت در عراق است. وی که اصالتاً خراسانی و ساکن کوفه بود، نزد استادانی چون سفیان ثوری، شعبة بن حجاج و سلیمان اعمش شاگردی کرد و راویانی چون احمد بن حنبل، یحیی بن معین و علی بن مدینی از او بهره گرفتند. او به عبادت (روزۀ دائمی و ختم قرآن هر شب) معروف بود، ولی در مسئلۀ شراب نبیذ کوفه با تأویل وارد شده و مورد نقد برخی محدثان قرار گرفته است. از پذیرش قضاوت امتناع ورزید.
زندگی نامه
وكيع بن الجراح[۱] بن مليح بن عدي بن فرس بن جمجمة بن سفيان بن الحارث بن عمرو بن عبيد بن رؤاس.[۲] کنیه اش ابو سفیان و منسوب به رؤاس (بطنی از قیس عیلان) است.[۳] اصلاً از مردم خراسان بود؛ برخی وی را از روستایی از نیشابور، برخی از سغد و خود او گفته: «در آبَه (از روستاهای اصفهان) به دنیا آمدم».[۴] سال ولادت را احمد بن حنبل ۱۲۹ هجری ثبت کرده و خلیفة بن خیاط و هارون بن حاتم ۱۲۸ هجری ذکر کردهاند. پدرش جراح بن مليح ناظر بیتالمال در کوفه بود. وكيع از مادرش صد هزار درهم ارث برد.[۵]
اساتید
وی از حدود ۱۵۰ تن حدیث شنید. از جمله: هشام بن عروه، سلیمان اعمش، اسماعیل بن ابی خالد، عبدالله بن عون، ابن جریج، اوزاعی، سفیان ثوری، اسرائیل، شعبۀ بن حجاج، مسعر بن کدام، زکریا بن ابی زائده، ابن ابی ذئب و بسیاری دیگر.[۶] خود میگوید: «سالها به درس اعمش رفتم».[۷]
شاگردان
افرادی که از او روایت کردهاند: عبدالله بن مبارک، یحیی بن آدم، قتیبة بن سعید، احمد بن حنبل، یحیی بن معین، علی بن مدینی، ابوبکر و عثمان بن ابی شیبه، ابو خیثمه، ابو كریب و … [۸]. لازم به ذکر است سفیان ثوری (از استادان وی) نیز از او روایت کرده است.[۹]
یحیی بن اکثم میگوید: «در حضر و سفر همراهش بودم، همواره روزه میگرفت و هر شب قرآن را ختم میکرد». ذهبی در این باره مینویسد: «این عبادتی است که باید در برابر آن سر فرود آورد، اما از پیشوایی از پیشوایان آثارگرا چنین رفتاری مطلوب نیست، زیرا نهی از صوم الدهر و ختم قرآن در کمتر از سه روز بهدرستی از پیامبر صلی الله علیه وآله ثابت شده است».[۱۰]
جایگاه رجالی
در منابع آمده كه وكيع نبیذ كوفه مینوشید؛ نوشیدنی كه از پرخوری آن مستی حاصل میشود.[۱۱] وی در این كار متأول بود. ذهبی میگوید: «اگر به سبب ورع ترك میكرد برای او شایستهتر بود؛ چه آنكه نهی و تحریم این نبیذ ثابت شده است … هر كسی از قول او گرفته میشود و رها میگردد، در خطای عالم قدوتی نیست». در ادامه ذهبی می گویدبا این همه، از وكيع به دلیل اجتهادش ملامت نمیشود.[۱۲].
هنگامی که خلافت هارون الرشید منصب قضا را به او پیشنهاد کرد، امتناع ورزید.[۱۳] احمد بن حنبل برتری او را بر یحیی بن سعید قطّان در این امر میدانست زیرا وكيع چون دوستش حفص بن غیاث به قضا رسید، از او دوری گزید، در حالی كه یحیی قطّان از دوست قاضی خود فاصله نگرفت. نیز محمد بن علی ورّاق میگوید: «قضا به وكيع عرضه شد، نپذیرفت».[۱۴]
تمامی ناقدان او را ثبت، حافظ، متقن و امام معرفی کردهاند.
- یحیی بن معین گفت: «وكيع در زمان خود مانند اوزاعی در زمان خویش است».[۱۵] نیز: «ثبت در عراق وكيع است».[۱۶]
- احمد بن حنبل گفت: «هیچ كس را برای علم، حفظ، اسناد و ابواب، با خشوع و ورع مانند وكيع ندیدم».[۱۷] و نیز: «ثبت نزد ما در عراق وكيع بن جراح، یحیی بن سعید و عبدالرحمن بن مهدی است».[۱۸]
- ابو حاتم رازی و ابو زرعه دمشقی نیز تثبیت او را تأیید کردهاند.[۱۹]
- محمد بن سعد او را «ثقه، مأمون، عالیرتبه، رفیع، بسیار حدیث و حجت» خوانده است.[۲۰]
- ابن حبان او را در کتاب «الثقات» آورده و گفته: «حافظ متقن بود».[۲۱]
وفات
مشهورترین قول وفات او سال ۱۹۷ هجری است.[۲۲] برخی ۱۹۶ نیز گفتهاند. در منطقه فید (در راه مکه) از دنیا رفت. احمد بن حنبل سن او را ۶۶ سال ذکر کرده است.[۲۳]
روايت حديث غدير
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده وكيع بن جرّاح (م ۱۹۶ يا ۱۹۷ ق) است. احمد بن حنبل حدیث غدیر را در «مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» از وكيع نقل كرده است.[۲۴] ابن حبّان و نَوَوى و ذهبى[۲۵]: وى حافظى دقيق بوده است.
احمد بن حنبل و اهل عراق از او روایت كرده اند. محمد بن احمد بن ابى عوف از فيّاض بن زهير و احمد بن حنبل و ابن مَعين و احمد بن عبداللَّه و ابن عمّار، همگى به حفظ و بزرگى و علم بسيار و پرهيزكارى و عبادت و وثاقت وكيع بن جرّاح تصريح كرده اند.
پانویس
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۷، ص۳۱۶
- ↑ المزی، تهذیب الکمال، ج۳۰، ص۴۹۰
- ↑ الذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۴۰
- ↑ تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۸۸؛ تهذیب الکمال، ج۳۰، ص۴۹۱
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۴۰
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۰، ص۴۹۲‑۴۹۵
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۴۵
- ↑ تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۸۹
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۰، ص۴۹۵
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۴۷
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۴۸
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۴۸
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۴۹
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۴۹
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۰، ص۴۹۶
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۰، ص۵۰۰
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۵۰
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۰، ص۴۹۹
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۰، ص۵۰۰
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۴۶
- ↑ الثقات، ج۹، ص۲۳۴
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۱۵۰
- ↑ تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۹۰
- ↑ مناقب على بن ابى طالب عليه السلام (مخطوط) .
- ↑ الثقات: ج ۷ ص ۵۶۲ . تهذيب الاسماء و اللغات: ج ۲ ص ۱۴۴. الكاشف: ج ۳ ص ۲۳۷.