کمیت بن زید اسدی
کمیت بن زید بن خیس اسدی کوفی، مکنی به ابوالمستهل، از برجستهترین شاعران شیعه در سده نخست هجری است که عمر خود را در ستایش و دفاع از اهلبیت علیهم السلام و افشای ستمهای امویان به کار گرفت. وی که در سال ۶۰ هجری (سال شهادت امام حسین علیه السلام) در قبیله بنیاسد کوفه به دنیا آمد، سه امام معصوم (امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهمالسلام) را درک کرد و با اشعار پرشور و استوار خود، به تأسی از قرآن و سنت، به تبیین معارف ولایت و مبارزه با جور پرداخت.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | کمیت بن زید بن خیس بن خالد الأسدی الکوفی |
| سرشناسی | شاعر شیعه، مادح اهلبیت علیهم السلام، نسّابه، متکلم، فقیه و خطیب |
| تولد | سال ۶۰ هجری قمری (کوفه) |
| وفات | سال ۱۲۶ هجری قمری (در زمان خلافت مروان حمار) – به شهادت رسید |
| نحوه درگذشت | شهادت بر اثر ضرب و جرح مأموران خلیفه اموی در کوفه |
| محل دفن | قبرستان «مکران» در کوفه (مدفن خاندان بنیاسد) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | استفاده از محضر امام سجاد، امام باقر و امام صادق (علیهمالسلام) |
| مذهب | شیعه (امامی) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | شعر و ادب، دفاع از حریم ولایت، مبارزه با ستم امویان |
| علت شهرت | سرودن «هاشمیات» و قصاید استوار در مدح و رثای اهلبیت علیهم السلام، تأیید و دعای امامان برای وی |
جایگاه رجالی
کمیت بن زید بن خیس اسدی، از خاندانی مشهور و شیعیمذهب در قبیله «بنیاسد» بود که در اطراف کوفه سکونت داشتند. کنیهٔ او «ابوالمستهل» است و در منابع رجالی و تاریخی با عنوان شاعری فقیه، نسّابه، خطیب و متکلم نام برده شده است.[۱] او حافظ قرآن بود و به علوم دینی، تبارشناسی، کلام و جدل با مخالفان تسلط داشت و در فنون تیراندازی، تکسواری و خوشنویسی نیز مهارت داشت.[۲] این جامعیت علمی و عملی، او را از دیگر شاعران همعصر ممتاز ساخت.
سیدمحسن امین در کتاب اعیان الشیعه[۳] از او با عباراتی چون «شاعر شیعی عمیقالاعتقاد، خردورز، صریحاللهجه و مقاتل سرسخت در راه عقیده» یاد کرده است. همچنین محمدرضا حکیمی در کتاب جهشها صفحه۲۰۳ او را «مجاهد، حافظ قرآن، عالم ثقه و ستایشگر اولیای خدا» معرفی نموده است. این توصیفات نشان میدهد که کمیت نه تنها شاعری خوشقریحه، بلکه شخصیتی چندبعدی و الگویی برای شیعیان عصر خویش بود.
نکته مهم در شناسایی رجالی او، رابطه تنگاتنگش با ائمه علیهم السلام است که نه تنها او را تأیید میکردند، بلکه به صراحت از او حمایت و دعا مینموند. شیخ طوسی در اختیار معرفة الرجال[۴] به نقل از خود کمیت آورده است که امام صادق علیه السلام درباره وی فرمود: «به خدایی که کمیت را آفرید، اگر مالی نزدمان بود به تو میدادیم، ولی پیوسته روحالقدس با توست تا زمانی که با اشعارت از ما دفاع کنی.» این روایت، گواه روشنی بر مقبولیت کمیت در محضر معصومان است.
پیوند با اهلبیت علیهم السلام
بارزترین ویژگی کمیت اسدی، بهرهگیری از شعر به عنوان ابزاری برای تبلیغ معارف ناب شیعی و افشای چهره ستمگران اموی است. مهمترین مجموعه سرودههای او «هاشمیات» نام دارد که در مدح و منقبت خاندان پیامبر علیهم السلام سروده شده است.[۵] قصیده معروف «من لقلب متیم مستهام» در محضر امام سجاد علیه السلام قرائت شد و حضرت در حق او دعا کردند و فرمودند: «ما از پاداش خدمت تو ناتوانیم، اما خداوند از اجر سروده تو ناتوان نیست. خدایا! کمیت را از کرم خویش محروم مگردان» و سپس لباسی را که با بدن مبارکشان متبرک شده بود به او هدیه کردند.[۶]
این قصیدهها چنان رسواگر بود که حاکمان اموی برای سر کمیت جایزه تعیین کردند. خود او در یکی از ابیاتش به این فشارها اشاره کرده و میگوید: «در عشقورزی به آلمحمد انگشتنما شدهام / گروهی مرا تکفیر میکنند، اما تکفیر آنان در نظرم هیچ است.».[۷]
مطهری در ده گفتار[۸] با قیاس او با شاعران بعدی، بر نقش تأثیرگذار کمیت در تکان دادن دستگاه خلافت وقت تأکید کرده و مینویسد: «کمیت اسدی با اشعارش از یک سپاه بیشتر برای بنیامیه ضرر داشت… این مرد به خاطر همین اشعار چه سختیها کشید و به چه وضع او را کشتند.»
همچنین کمیت در رثای امام حسین علیه السلام و شهدای کربلا اشعاری سرود که امام صادق علیه السلام در یکی از مجالس، با شنیدن آن گریست و برای او دعا کرد.[۹] وی همچنین درباره قیام زید بن علی (فرزند امام سجاد علیه السلام) شعر سرود و خباثتهای امویان را افشا کرد، که به همین سبب از سوی حجاج بن یوسف تحت تعقیب قرار گرفت.[۱۰] در تمام این سالها، کمیت هدایای مالی هاشمیان را نمیپذیرفت و مدعی بود که سرودههایش را برای رضای خدا و رسول سروده است.[۱۱] امام باقر علیه السلام نیز به او فرمود: «تا وقتی که از اهلبیت و حق دفاع میکنی، روحالقدس پشتیبان تو باد.».[۱۲]
شهادت، میراث ادبی
کمیت بن زید اسدی در سال ۱۲۶ هجری، در دوران خلافت مروان حمار (آخرین خلیفه اموی) به شهادت رسید.[۱۳] گزارش شهادت او را علامه امینی در الغدیر[۱۴] از پسرش مستهلّ نقل کرده است که هنگام جان دادن، کمیت سه بار گفت: «اللّهم آلمحمد» و سپس سفارش کرد که در قبرستان «مکران» در کوفه (مدفن بنیاسد) به خاک سپرده شود.[۱۵] مأموران خلیفه آنقدر او را زدند تا خون از بدنش جاری شد و جان باخت. این فرجام پرافتخار نشانگر پایبندی او تا آخرین لحظات به آرمان ولایت است.
از کمیت دیوان شعری شامل بیش از پنج هزار بیت بر جای مانده است.[۱۶] اشعار او به دلیل استواری، فخامت و محتوای استدلالی، به عنوان یکی از مهمترین متون شعر مکتبی در عصر نخستین اسلامی شناخته میشود. تأثیر او چنان بود که در کوفه گفته میشد: «هر کس شعر کمیت را نمیدانست، او را شیعه نمیدانستند.».[۱۷]
شعرِ غدیر در حضور امام علیه السلام[۱۸]
نظم و نثر برای غدیر از مؤثرترین شیوهها در تبلیغ فراگیر آن است، و این جهتگیری در زمان معصومین علیهم السلام با تأکید خاص و تأیید صریح ایشان پیگیری شده و راه آینده را در این باره نشان داده است.
دو اقدام پیامبر صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد شعر غدیر و در آن موقعیت پر حساسیت، به همه فهماند که اعراض پیامبر صلی الله علیه و آله از شعر در غیر محدوده دین و اهل بیت علیهم السلام است. بدین گونه راه تبلیغِ غدیر از طریق شعر برای شاعران دوستدار اهل بیت علیهم السلام باز شد، به گونهای که شعرا از اصحاب ائمه علیهم السلام درباره غدیر شعر سرودند و در محضر ایشان یا دوستانشان آن را خواندند.
در این باره میتوان از کمیت بن زید اسدی از اصحاب امام باقر علیه السلام نام برد؛ که علامه امینی در کتاب «الغدیر» شعر او را آورده است.
پانویس
- ↑ الذریعه، ج ۲۵، ص ۱۵۶
- ↑ الغدیر، ج ۲، ص ۲۰۴
- ↑ اعیان الشیعه ج ۹، ص ۳۶
- ↑ اختیار معرفة الرجال ج ۲، ص ۴۶۶
- ↑ بحارالانوار، ج ۳۵، ص ۲۰۴
- ↑ الغدیر، ج ۲، ص ۱۸۹
- ↑ ادب الطف، ج ۱، ص ۱۸۳
- ↑ ده گفتار ص ۲۱۵
- ↑ الغدیر، ج ۲، ص ۱۹۳
- ↑ الکمیت بن زید الاسدی، ص ۷۴
- ↑ اعیان الشیعه، ج ۹، ص ۳۶؛ الغدیر، ج ۲، ص ۱۹۹
- ↑ مروج الذهب، ج ۳، ص ۲۲۹
- ↑ بحارالانوار، ج ۳۵، ص ۲۰۴
- ↑ الغدیر ج ۲، ص ۲۱۱
- ↑ الاغانی، ج ۱۷، ص ۳۰
- ↑ الذریعه، ج ۹، ص ۹۲۲
- ↑ جهشها، ص ۲۰۳
- ↑ تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام: ص ۲۱۲، ۲۱۳.