یوسف بن محمد اندلسی (ابوالحجاج، ابن شیخ)

ابوالحجاج یوسف بن محمد بن عبدالله بن غالب بلوی مالقى معروف به «ابن الشیخ». وی از عالمان، زاهدان و عارفان برجسته اندلس (مالقه) در قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری است. او دارای کرامات و اجابت دعوت بود و از او با عناوینی همچون «ربانی»، «متأله» و «از ابدال» یاد شده است.

یوسف بن محمد بن عبدالله بن غالب بلوی

اطلاعات فردی
نام کامل	یوسف بن محمد بن عبدالله بن غالب البلوی المالقی، معروف به ابوالحجاج و ابن الشیخ
سرشناسی	زاهد، مفسر، مقری (قاری سبعه)، لغوی، نویسنده کتاب «ألف باء»
تولد	۵۲۹ قمری در شهر مالقه (اندلس)
وفات	رمضان سال ۶۰۴ قمری در مالقه، در سن ۸۵ سالگی
محل دفن	مالقه (اندلس، اسپانیا)
اطلاعات علمی
استادان	ابن الفخار (قرائات)، ابوالقاسم سهیلی، ابن قرقول، ابوالطاهر سلفی، عبدالحق الأزدی، العثمانی
شاگردان	ابوالربیع بن سالم، ابوالحسن بن قطرال، ابن حوط الله
تحصیلات	قرائات سبعه، حدیث، ادبیات عرب، فقه (مالکی)
مذهب	اهل سنت، مالکی
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	علم قرائات، حدیث، ادبیات
علت شهرت	زهد، تألیف کتاب «ألف باء»

جایگاه رجالی

یوسف بن محمد بن عبدالله بن غالب بلوی، معروف به «ابوالحجاج البلوی» و نیز «ابن الشیخ». در برخی منابع، نام پدر بزرگش «یحیی» نیز ذکر شده است: یوسف بن محمد بن عبدالله بن یحیی بن غالب.

نسب «بلوی» به قبیله «بَلِیّ» از قبایل عرب بازمیگردد. وی اهل «مالقه»، شهری در اندلس (اسپانیای امروزی) بود و به همین دلیل «الماَقِی» (مالقی) نامیده شده است. ابوالحجاج یوسف بلوی در سال ۵۲۹ هجری قمری در شهر مالقه (اندلس) متولد شد. وی از عالمان و زاهدان برجسته قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری به شمار میرود.

ذهبی در توصیف او میگوید: «کان رَبَّانیّاً، مُتَأَلِّهاً، قانِتاً للهِ، کثیرَ الغَزو، یُعَدُّ مِنَ الأبدالِ و فحول الرجال»؛ یعنی: «او مردی ربانی، عابد و خداترس، فروتن در برابر پروردگار، بسیار جهادگر بود و از ابدال و بزرگان مردان به شمار میرفت.»

در منابع دیگر نیز آمده: «کان أحد الزهاد المشهورین» (از زاهدان مشهور بود). وی لباس خشن میپوشید و از تجملات دنیوی دوری میکرد.

از ویژگیهای برجسته ابوالحجاج بلوی، فعالیتهای عمرانی و خدمت به مردم بود. بر اساس گزارشها:

• بناء مساجد: وی در شهر مالقه «نحو اثنی عشر مسجداً بیده» (نزدیک دوازده مسجد به دست خود بنا کرد) و به نقلی «خمسة و عشرین مسجداً من صمیم ماله» (بیست و پنج مسجد از مال شخصی خود بنا نمود).
• حفر چاه: «حفر بیده آباراً أزید من خمسین بئراً» (به دست خود بیش از پنجاه چاه حفر کرد).

ذهبی میگوید: «کثیر الغزو» (بسیار جهادگر بود). همچنین نقل شده: «غزا عدة غزوات مع المنصور بالمغرب و مع صلاح الدین بالشام» (چندین غزوه همراه با منصور در مغرب و همراه با صلاح الدین در شام شرکت کرد).

اساتید

ابوالحجاج قرائات سبعه را نزد ابن الفخار فراگرفت و از او و دیگر اساتید حدیث شنید. ذهبی مینویسد: «حمل القراءات عن ابن الفخار، و سمع منه، و من: السهیلی، و ابن قرقول، و السلفی، و عبدالحق الأزدی، و العثمانی» (قرائات را از ابن فخار فراگرفت، و از او و از: سهیلی، ابن قرقول، سلفی، عبدالحق ازدی و عثمانی حدیث شنید.)

برخی از این اساتید عبارتند از:

• ابن الفخار (استاد قرائات)
• ابوالقاسم سهیلی (نویسنده معروف «الروض الأنف» در سیره نبوی)
• ابن قرقول (حافظ و محدث)
• ابوطاهر سلفی (محدث مشهور اصفهانی)
• عبدالحق الأزدی (محدث اندلسی)
• العثمانی (نسبت به عثمان بن عفان)

شاگردان

افرادی که از ابوالحجاج روایت کرده اند: «أبو الربیع بن سالم، و أبو الحسن بن قطرال، و ابن حوط الله». این سه تن از شاگردان و راویان حدیث اویند.

جایگاه علمی

یوسف بلوی به قرائات سبعه مسلط بود: «تلا بالسبع» (قرآن را با قرائات سبعه تلاوت میکرد) و به دیگران نیز آموزش میداد: «و أقرأ و أفاد» (و قرائت آموخت و به دیگران فایده رساند).

وی صاحب یک اثر مشهور است: کتاب «ألف باء» (معروف به «ألف باء البلوی») در دو جلد که به چاپ رسیده است. مؤلف «تاج العروس» (سید مرتضی زبیدی) در مقدمه کتاب خود از او یاد کرده و این اثر را ستوده است. کتاب «ألف باء» در لغت و ادبیات عرب تألیف شده و از منابع مهم به شمار میرود.

وفات

یوسف بن محمد بلوی در ماه رمضان سال ۶۰۴ هجری قمری، در شهر مالقه (اندلس) درگذشت. ذهبی مینویسد: «تُوَفِّيَ بِمالَقَةَ عَنْ خَمْسٍ و ثمانین سَنَةً، فی رمضان، سنة أربع و ستمائة» (در مالقه در سن هشتاد و پنج سالگی، در رمضان سال ۶۰۴ هجری وفات یافت). در منبع دیگر نیز سال وفات ۶۰۴ تأیید شده است.

روايت حديث غدير

يكى از علما و بزرگان اهل‏ سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده يوسف بن محمد بَلَوى اندلسى، ابوالحجّاج، ابن ‏شيخ‌ (درگذشت: ۶۰۴ق) است. بَلَوی حديث غدير را در اشعار مفاخره گونه منسوب به امیرالمؤمنین‏ علیه السلام در كتابش «الف باء» روایت كرده است.