آفرینش بدون الگو و یاور در خطبه غدیر
آفرینش بدون الگو در خطبه غدیر به فراز «صَوَّرَ ما أَبْدَعَ عَلى غَیْرِ مِثالٍ» از بخش آغازین خطبه غدیر اشاره دارد. پیامبر صلی الله علیه و آله در این فراز، خداوند را آفریننده‌ای معرفی می‌کند که موجودات را بدون تقلید از نمونه‌ای پیشین صورت‌بندی کرده است. این ویژگی، بیانگر ابداع الهی و تفاوت بنیادین آفرینندگی خداوند با ساختن و تولیدکردن مخلوقات است.
معنای پاره اول این جمله از خطبه غدیر این دانسته شده که خداوند متعال در تصویر صور موجودات و همچنین در ایجاد مخلوقات از هیچ صورت و مثالی استفاده ننموده است؛ بلکه ایجاد و تصویر صور کاملاً ابداعی بوده است. همچنین اینکه خدا در خلقت مخلوقات از دیگری کمک نگرفته است؛ نیز، هیچ‌گونه تکلف و مشقتی در خلقت به‌وجود نیامده و حیله‌ای به‌کار نرفته است.
محققان معتقدند که آفرینندگی خداوند مانند دیگر صفاتش کاملاً با مخلوقاتش متفاوت است: خداوند بدون الگوبرداری از چیزی اشیاء را آفریده است؛ او به‌فوریت هرگاه اراده کند، می‌آفریند و کسی یارای مقابلهٔ با او را ندارد؛ خدا هرچه بخواهد می‌آفریند، چیزهایی که اصلاً در ذهن بشر خطور نمی‌کند.[۱]
مفهوم ابداع برای خدا
ابداع ایجاد شیء است بدون ماده. راغب اصفهانی (درگذشت: ۵۰۲ق) در کتاب مفردات می‌گوید:ایجاد الشیء بغیر آلة و لا مادة و لا زمان و لا مکان و لیس ذلک الا الله؛ به‌وجود آوردن صنعتی بدون پیروی و اقتدا، که هرگاه این لفظ درباره خدا استعمال شود به‌معنای ایجاد موجود است بدون اسباب و ماده و بدون زمان و مکان. و این چنین کاری از غیر خدا ساخته نیست.[۲]
بنابراین، معنای عبارت ما ابتدع علی غیر مثال روشن می‌شود که خداوند متعال در تصویر صور موجودات و همچنین در ایجاد مخلوقات از هیچ صورت و مثالی استفاده ننموده است؛ بلکه ایجاد و تصویر صور کاملاً ابداعی بوده است.[۳]
متن فراز خطبه
پیامبر صلی الله علیه و آله در توصیف آفرینش خداوند فرمود:
صَوَّرَ ما أَبْدَعَ عَلى غَیْرِ مِثالٍ، وَخَلَقَ ما خَلَقَ بِلا مَعُونَةٍ مِنْ أَحَدٍ، وَلا تَکَلُّفٍ وَلا احْتِیالٍ.؛ آنچه را پدید آورد، بدون الگویی پیشین صورت بخشید و آنچه را آفرید، بدون یاری هیچ‌کس و بدون تحمل رنج و چاره‌جویی آفرید.[۴]
این عبارت چند ویژگی آفرینش الهی را دربرمی‌گیرد:
- صورت‌بخشی موجودات بدون استفاده از نمونه‌ای پیشین؛
- بی‌نیازی خداوند از کمک و یاری دیگران؛
- نبودن رنج و دشواری در آفرینش؛
- بی‌نیازی از چاره‌جویی و آزمون‌وخطا.
موضوع اصلی این مدخل، بخش نخست عبارت، یعنی «صَوَّرَ ما أَبْدَعَ عَلى غَیْرِ مِثالٍ» است. دیگر اجزای فراز در مدخل بی‌نیازی خداوند از یاری در آفرینش در خطبه غدیر بررسی می‌شوند.
معنای واژگان فراز
ابداع
«ابداع» از ریشه «بدع» و در اصل به معنای پدیدآوردن چیزی بدون سابقه و نمونه پیشین است. راغب اصفهانی ابداع را ایجاد چیزی بدون پیروی و اقتدا به نمونه‌ای دیگر دانسته است.[۵] هنگامی که ابداع درباره خداوند به کار می‌رود، بدین معناست که آفرینش او تقلید، بازسازی یا اقتباس از ساخته آفریننده‌ای دیگر نیست.
تصویر
«تصویر» به معنای بخشیدن صورت، ساختار و ویژگی‌های متمایز به موجود است. در این فراز، خداوند افزون بر اصل ایجاد موجودات، صورت‌بخش آنها نیز معرفی شده است.
قرآن می‌فرماید: 
هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُکُمْ فِی الْأَرْحَامِ کَیْفَ یَشَاءُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ؛ اوست که شما را در رحم‌ها هرگونه که بخواهد صورت می‌بخشد؛ هیچ معبودی جز او، توانای شکست‌ناپذیر و حکیم نیست.
(آل‌عمران:۶)
مثال
«مثال» در عبارت «عَلى غَیْرِ مِثالٍ» به معنای نمونه و الگویی است که پیش از ساخت یک چیز در برابر سازنده قرار می‌گیرد. نفی مثال یعنی خداوند برای آفرینش موجودات از نمونه‌ای که آفریننده دیگری ساخته باشد، استفاده نکرده است.
مفهوم آفرینش بدون الگو
انسان برای ساخت بیشتر مصنوعات خود از مواد، ابزارها، تجربه‌ها و الگوهای پیشین استفاده می‌کند. حتی نوآوری‌های بشری نیز معمولاً بر شناخت و ترکیب عناصر موجود استوارند؛ اما آفرینش خداوند وابسته به نمونه‌ای بیرون از علم و اراده او نیست.
عبارت «عَلى غَیْرِ مِثالٍ» دو معنا را نفی می‌کند:
- خداوند موجودات را با تقلید از آفریننده‌ای دیگر پدید نیاورده است؛
- پیش از آفرینش الهی، نمونه‌ای مستقل وجود نداشت که خداوند مطابق آن عمل کند.
علم خداوند به موجودات، ذاتی و وابسته به مشاهده و تجربه نیست. ازاین‌رو، خداوند برای تعیین صورت، اندازه و ویژگی‌های آفریدگان به نمونه‌ای خارجی نیاز ندارد.
خداوند؛ بدیع آسمان‌ها و زمین
قرآن خداوند را «بدیع آسمان‌ها و زمین» معرفی کرده است: بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ؛ پدیدآورنده آسمان‌ها و زمین است و هنگامی که انجام کاری را مقرر کند، فقط به آن می‌گوید: موجود باش؛ پس موجود می‌شود.(بقره:۱۱۷)
همین وصف در آیه دیگری نیز آمده است: بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَکُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ؛ پدیدآورنده آسمان‌ها و زمین است؛ چگونه ممکن است فرزندی داشته باشد، درحالی‌که همسری نداشته و همه چیز را آفریده و به هر چیزی داناست؟(انعام:۱۰۱)
وصف «بدیع» نشان می‌دهد که آسمان‌ها و زمین با اقتباس از الگویی پیشین پدید نیامده‌اند. عبارت خطبه غدیر نیز همین معنا را با تعبیر «صَوَّرَ ما أَبْدَعَ عَلى غَیْرِ مِثالٍ» بیان می‌کند.
تفاوت آفرینندگی خدا و ساختن انسان
کاربرد واژه‌هایی مانند «خلق‌کردن» یا «آفریدن» درباره انسان و خداوند نباید موجب یکسان‌انگاری این دو شود.
| ویژگی | آفرینش خداوند | ساختن انسان |
|---|---|---|
| الگوی پیشین | به الگوی بیرونی و ساخته آفریننده‌ای دیگر نیاز ندارد | غالباً از نمونه، تجربه یا طرح پیشین استفاده می‌کند |
| ماده اولیه | اصل وجود و ماده نیز آفریده خداوند است | با مواد و امکانات موجود کار می‌کند |
| علم | علم او ذاتی، فراگیر و بدون اکتساب است | دانش او محدود و اکتسابی است |
| قدرت | قدرت او وابسته به ابزار و نیروی دیگری نیست | به توان جسمی، ابزار و شرایط محیطی نیاز دارد |
| آزمون‌وخطا | فعل او با جهل، تجربه و اصلاح تدریجی همراه نیست | ممکن است با آزمایش، خطا و اصلاح همراه باشد |
| استقلال | آفریننده مستقل همه موجودات است | وجود، علم، قدرت و مواد کارش وابسته به خداوند است |
بنابراین، «ابداع» درباره خداوند معنایی حقیقی و مطلق دارد؛ اما نوآوری انسان، تصرف و ترکیب در امکاناتی است که پیش‌تر وجود داشته‌اند.
تحقق آفرینش با اراده الهی
آفرینش خداوند به سبب قدرت مطلق او با مانع و ناتوانی روبه‌رو نمی‌شود. قرآن می‌فرماید: إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ؛ فرمان او چنین است که هرگاه چیزی را اراده کند، فقط به آن می‌گوید: موجود باش؛ پس موجود می‌شود.(یس:۸۲). تعبیر «کُنْ فَیَکُونُ» بیانگر نفوذ قطعی اراده الهی است، نه اینکه خداوند برای آفرینش به سخن‌گفتن لفظی یا ابزار نیاز داشته باشد.
قرآن در بیان آفرینش حضرت عیسی علیه السلام نیز می‌فرماید: قَالَتْ رَبِّ أَنَّى یَکُونُ لِی وَلَدٌ وَلَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ قَالَ کَذَلِکِ اللَّهُ یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ؛ مریم گفت: پروردگارا، چگونه مرا فرزندی خواهد بود، درحالی‌که هیچ بشری با من تماس نداشته است؟ فرمود: چنین است؛ خداوند هرچه بخواهد می‌آفریند و هنگامی که کاری را مقرر کند، فقط به آن می‌گوید: موجود باش؛ پس موجود می‌شود.(آل‌عمران:۴۷)
این آیه نمونه‌ای از آفرینش بر پایه اراده و قدرت خداوند و بدون محدودشدن به اسباب متعارف است؛ نه اینکه حضرت عیسی علیه السلام از جنس فرشتگان آفریده شده باشد.
ابداع و آفرینش از نیستی
برخی متکلمان، ابداع الهی را افزون بر آفرینش بدون الگو، به ایجاد موجود بدون ماده پیشین تفسیر کرده‌اند. بر این اساس، خداوند تنها صورت‌دهنده ماده‌ای مستقل و ازلی نیست؛ بلکه اصل ماده، صورت، زمان و مکان نیز آفریده اوست. بااین‌حال، عبارت «عَلى غَیْرِ مِثالٍ» به‌طور مستقیم بر نبود الگوی پیشین دلالت دارد. اثبات آفرینش بدون ماده سابق، نیازمند مجموعه گسترده‌تری از ادله عقلی و نقلی است و نباید تمام آن به‌عنوان ترجمه تحت‌اللفظی این فراز گزارش شود.
این تفکیک میان معنای مستقیم عبارت و تفسیر گسترده کلامی، برای دقت دانشنامه‌ای ضروری است.
آفرینش و یگانگی خداوند
آفرینندگی مستقل یکی از دلایل یگانگی خداوند است. قرآن در احتجاج با مشرکان می‌فرماید: أَفَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لَا یَخْلُقُ أَفَلَا تَذَکَّرُونَ؛ آیا کسی که می‌آفریند مانند کسی است که نمی‌آفریند؟ آیا متذکر نمی‌شوید؟(نحل:۱۷). معبودهای ساختگی نه‌تنها توانایی آفرینش مستقل ندارند، بلکه خود نیز مخلوق‌اند. ازاین‌رو، ابداع و آفرینش مستقل از شئون ربوبیت خداوند و از نشانه‌های یگانگی اوست.
تمایز این مدخل با مدخل پیشین
مدخل حاضر و مقاله پیشین، دو بخش متفاوت از یک فراز را بررسی می‌کنند:
| مدخل | عبارت اصلی | موضوع |
|---|---|---|
| آفرینش بدون الگو در خطبه غدیر | «صَوَّرَ ما أَبْدَعَ عَلى غَیْرِ مِثالٍ» | ابداع و صورت‌بخشی بدون نمونه پیشین |
| بی‌نیازی خداوند از یاری در آفرینش در خطبه غدیر | «وَخَلَقَ ما خَلَقَ بِلا مَعُونَةٍ مِنْ أَحَدٍ» | بی‌نیازی خداوند از کمک و نیروی دیگران |
به همین دلیل، آوردن «یاور» در عنوان این مدخل موجب هم‌پوشانی موضوعی و رقابت دو صفحه در جست‌وجوی داخلی و گوگل می‌شود.
جایگاه فراز در خطبه غدیر
خطبه غدیر با حمد خداوند و بیان صفات او آغاز می‌شود. توصیف خداوند به‌عنوان آفریننده‌ای که بدون الگو، یاور، تکلف و چاره‌جویی می‌آفریند، بر علم، قدرت و استقلال مطلق او تأکید دارد.
این مقدمه توحیدی، همه مطالب بعدی خطبه را در چارچوب ربوبیت و حاکمیت خداوند قرار می‌دهد. ارتباط این توصیفات با مسئله ولایت، ارتباطی ساختاری و تفسیری است: همان خداوندی که آفریننده و تدبیرکننده مستقل جهان است، منشأ هدایت و تعیین پیشوای الهی نیز معرفی می‌شود. این برداشت نباید بخشی از ترجمه مستقیم فراز شمرده شود.
پیام‌های فراز
- خداوند موجودات را با تقلید از نمونه‌ای پیشین نیافریده است.
- صورت‌ها و ویژگی‌های مخلوقات بر پایه علم و اراده الهی تعیین شده‌اند.
- آفرینش خداوند با نوآوری و ابداع بشری یکسان نیست.
- انسان در ساختن به مواد، ابزار، تجربه و نمونه‌های موجود نیاز دارد.
- خداوند خالق اصل ماده، صورت، ابزار، زمان و مکان است.
- ابداع الهی با علم فراگیر و قدرت مطلق او ارتباط دارد.
- آفرینندگی مستقل از شئون ربوبیت و یگانگی خداوند است[۶]
جستارهای وابسته
بی‌نیازی خداوند از یاری در آفرینش در خطبه غدیر • اتقان و نیکویی آفرینش خداوند در خطبه غدیر • خداوند ایجادکننده موجودات در خطبه غدیر• خطبه غدیر
پانویس
منابع
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- مفردات ألفاظ القرآن؛ حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار الشامیة، ۱۴۱۲ق.