آفریننده آسمانهای برافراشته
آفریننده آسمانهای برافراشته در خطبه غدیر شرح فراز «بارِئُ الْمَسْمُوکاتِ» از بخش آغازین خطبه غدیر است. در این فراز، پیامبر صلی الله علیه و آله خداوند را «باریء المسموکات»، یعنی پدیدآورنده آسمانهای برافراشته، توصیف میکند.
صورت بدون اعراب این عبارت «بارئ المسموکات» است. در شرح این تعبیر، «باریء» از اوصاف الهی مرتبط با آفرینش و «مسموکات» بهمعنای چیزهای بلند و برافراشته دانسته شده است. برخی شارحان کاربرد واژه «مسموکات» بهجای «سماوات» را ناظر به برجستهکردن بلندی و عظمت آسمانها دانستهاند و از آن برای توجهدادن به عظمت آفریننده استفاده کردهاند.[۱]
معنا و مفهوم
درباره عبارت بارِئُ الْمَسْمُوکاتِ؛ بهوجودآورندهٔ آسمانهای برافراشته در خطبه غدیر ابتدا مفردات عبارت معنا شده است:
- باریء: اسم فاعل است از «بَرَءَ» بهمعنای «خَلَقَ». در کتاب مجمع البحرین در این باره آمده است: «باریء» اسمی از اسماء خداوند متعال است که تفسیر میشود به کسی که چیزی را بدون نمونه میآفریند. بعضی باور دارند: این لفظ اختصاصی به آفرینش حیوانات دارد که در دیگر اقسام موجودات چنین اختصاصی نیست و خیلی کم برای غیر حیوان استعمال میگردد.[۲]
- مسموکات: اسم مفعول است از «سَمَکَ» بهمعنای «اِرتَفَعَ» که بهمعنای بلندی است. در کتاب مقاییس اللغة در ذیل این واژه آمده است: «سمک» ریشهای است که دلالت بر بلندی و برتری میکند؛ در عربی گفته میشود: «سَمَکَ» یعنی ارتفاع یافت و «مسموکات» همان آسمانها میباشد.[۳]
بر این اساس، «باریء المسموکات» بهمعنای پدیدآورنده و آفریننده آسمانهای برافراشته است. برخی شارحان معتقدند انتخاب تعبیر «مسموکات» در این فراز، علاوه بر اشاره به آسمانها، بلندی و عظمت آنها را نیز مورد توجه قرار میدهد.[۴]
واژه باریء در قرآن
واژه «باریء» و مشتقات آن در قرآن کریم نیز بهکار رفته است. از جمله در سوره بقره آمده است: 
فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ؛ پس بهسوی آفریدگار خود توبه کنید.
(بقره:۵۴) در سوره حشر نیز سه وصف «خالق»، «باریء» و «مصوّر» در کنار یکدیگر آمدهاند: هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى؛ اوست خداوند، آفریننده، پدیدآورنده و صورتبخش؛ نامهای نیکو از آنِ اوست.(حشر:۲۴) همچنین در آیه ۲۲ سوره حدید از فعل «نَبْرَأَها» از همین ریشه استفاده شده است: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها؛ پیش از آنکه آن را پدید آوریم.(حدید:۲۲).
برخی محققان از قرارگرفتن «باریء» میان «خالق» و «مصوّر» در آیه ۲۴ سوره حشر، تفاوت معنایی این سه وصف را نتیجه گرفتهاند. بر اساس این تفسیر، «خلق» به تقدیر و تعیین اندازهها و ویژگیهای موجود، «برء» به پدیدآوردن آن بر اساس آن تقدیر و «تصویر» به صورتبخشی و شکلدهی مربوط دانسته شده است. زیرا هر آنچه که از عدم به سوی وجود خارج میشود در مرحله نخست نیازمند تقدیر و تعیین اندازه و حد و حدود و خصوصیات گوناگون، در مرحله دوم نیازمند پدیدآوردن بر طبق اندازهها و خصوصیات معینشده پیشین و در مرحله سوم نیازمند صورتگری و شکلدهی است. خداوند متعال، از آن حیث که مقدّر و تعیینکننده حدود و خصوصیات آفریدگان است «خالق» و به جهت این که اختراعکننده و پدیدآورنده آنهاست «باریء» و بهاعتبار این که مرتبکننده صورتهای مخلوقات به بهترین ترتیب است «مصوّر» خوانده میشود.[۵]
بر این اساس، خداوند از جهت تعیین اندازه و خصوصیات آفریدگان «خالق»، از جهت پدیدآوردن آنان «باریء» و از جهت صورتبخشی به آنها «مصوّر» خوانده شده است.
آفرینش آسمانها و عظمت الهی
برخی شارحان، در ذیل همین قسمت از خطبه غدیر درباره عظمت آفرینش آسمانها نسبت به کوچکی انسان سخن گفتهاند: خداوند متعال در این آیهٔ کریمه بهعنوان قدرتنمایی به بندگان فرموده است: أ أنْتُمْ أشَدُّ خَلْقاً أمِ السَّماءُ بَناها۲۷رَفَعَ سَمْکَها فَسَوَّاها۲۸؛ آیا آفرینش شما دشوارتر است یا آسمانی که [او] آن را برپا کرده است؟ سقفش را برافراشت و آن را [بهاندازه معین] درست کرد(نازعات:۲۷ و ۲۸).
در این باره امام باقر علیه السلام فرمود: إِیَّاکُمْ وَ التَّفَکُّرَ فِی اللَّهِ وَ لَکِنْ إِذَا أرَدْتُمْ أنْ تَنْظُرُوا إِلَی عَظَمَتِهِ فَانْظُرُوا إِلَی عَظِیمِ خَلْقِهِ؛ بپرهیزید از تفکر در (ذات) خداوند، لکن هرگاه خواستید به عظمتش بنگرید، پس به بزرگی خلق او نگاه کنید.[۶]
در روایت آمده است که زینب عطرفروش خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و از عظمت خداوند عزوجل پرسید. پیامبر صلی الله علیه و آله در جواب فرمود: جَلَّ جَلَالُ اللَّهِ! بزرگی خداوند بسیار بزرگتر از آن است که وصف شود. امّا گوشهای از بزرگی خدا را برایت میگویم: این زمین و همهٔ آنچه بر آن قرار دارد نسبت به زمینی که در زیر آن قرار دارد مانند حلقهای است که در بیابانی افتاده است، و این دو زمین با آنچه درون آنها و روی آنها قرار دارد نسبت به زمین سوم مانند حلقهای در بیابان و همین نسبت در زمینهای هفتگانه وجود دارد: حضرت این آیه را تلاوت فرمودند: خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأرْضِ مِثْلَهُنَّ؛ خداوند هفت آسمان را آفرید و از زمین هم مثل آنها را خلق کرد(طلاق:۱۲). در ادامه حضرت فرمود: همین نسبتها در میان آسمانهای هفتگانه هم وجود دارد.[۷]
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- الامالی؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: محمدباقر کمرهای، تهران: انتشارات کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مجمع البحرین؛ فخرالدین بن محمدعلی طریحی، بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۵م.
- معجم مقاییس اللغة؛ احمد بن فارس بن زکریاء قزوینی رازی، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، بیروت: دار الفکر، ۱۳۹۹ق.