آیات قرآن از مدینه تا مکه

در ماه ذی القعدة سال دهم هجری، آماده‌سازی فکری مردم برای پذیرش و درک مفاهیم بلند ولایت و امامت و اجرای مراسم غدیر با نزول قرآن آغاز شد.

آیه ۶ سوره احزاب

النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ…: «پیامبر بر مردم از خودشان صاحب اختیارتر است…» در آن روزها در مدینه بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد، که صاحب اختیاری آن حضرت را بر مردم بیان می‌کرد و مقدمه ای بود برای کلمه «مولی» در «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» که در غدیر اعلام شد.

مردم از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: این ولایت چیست که به وسیله آن شما بر ما از خودمان بیشتر اختیار دارید؟ حضرت در پاسخ فرمود: پذیرفتن و اطاعت در آنچه دوست بدارید و آنچه بر شما خوش نیاید و دوست نداشته باشید. مردم با شنیدن این محتوای بلند گفتند: پذیرفتیم و اطاعت می‌کنیم.

با این اقرار مردم آیه هفتم سوره مائده به عنوان سند و شاهدی از این اعتراف نازل شد: وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّه عَلَیْکُمْ وَ مِیثاقَهُ الَّذِی واثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللَّه إِنَّ اللَّه عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ: «نعمت خدا بر شما و پیمان او را به یاد آورید که با شما میثاق بست، آنگاه که گفتید: شنیدیم و اطاعت کردیم، و تقوای خدا را پیشه کنید که خداوند به باطن قلب‌ها آگاه است».

بیشتر بخوانید: "آیه ۶ احزاب"

آیه ۵۹ سوره نساء

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّه وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ، فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّه وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّه وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ…:

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا و پیامبر و صاحب اختیار خود را اطاعت کنید. اگر در چیزی نزاع کردید آن را به خدا و رسول ارائه کنید اگر به خدا و روز قیامت ایمان آورده‌اید…».

بیشتر بخوانید: "آیه اولی الامر"

آیه ۵۵ سوره مائده

إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ: «صاحب اختیار شما خداست و رسولش و کسانی که ایمان آورده نماز را به پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌پردازند».

بیشتر بخوانید: "آیه ولایت"

آیه ۱۶ سوره توبه

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّه الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّه وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً…: «آیا گمان کرده‌اید که به حال خود رها می‌شوید در حالی که هنوز خدا جهاد کنندگان از شما را باید بشناسد که جز خدا و رسول و مؤمنین را صاحب اسرار خود قرار نمی‌دهند».

مردم پرسیدند: یا رسول اللَّه، آیا این سه آیه و عناوین اصلی آنها یعنی «اولوالامر» و «مؤتی الزکاة فی الرکوع» و «المؤمنین» درباره گروه خاصی از مؤمنین است یا شامل همه آنان می‌شود؟ در پاسخ خداوند به پیامبرش دستور داد والیان امر مردم را به آنان بشناساند، و ولایت را برای آنان تفسیر و بیان کند همان گونه که نماز و زکات را برایشان بیان کرده است؛ و از همین‌جا بود که برنامه غدیر تدارک دیده شد تا در آن مراسم عظیم مفهوم و شئون ولایت در شکوهمندترین شکل خود برای مردم بیان شود.

جالب اینکه در مراسم غدیر هم پس از خطابه، مردم به یاد آوردند که در مدینه درباره همین سه آیه سؤال کردند و امروز روز پاسخ آن است. این بود که در غدیر هم درباره همین سه آیه بار دیگر سؤال کردند. با این مقدمات، جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و با اشاره به آیه اکمال دین - که بعداً به عنوان آیه ۶۷ سوره مائده نازل شد - چنین پیام آورد:

یا محمد، خداوند - جل اسمه - به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: من پیامبری از پیامبرانم و رسولی از فرستادگانم را از دنیا نبردم مگر بعد از کمال دینم و مؤکد نمودن حجتم. اکنون دو مسئله از واجبات باقی مانده که باید آن را به قومت ابلاغ نمایی: «یکی حج و دیگری ولایت و خلافت بعد از خودت، چرا که من زمینم را از حجتم خالی نگذاشته‌ام و تا ابد خالی نمی‌گذارم».

بیشتر بخوانید: "آیه ۱۶ توبه"

آیه ۲۲ سوره حج

وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ: «بین مردم برای حج اعلان عمومی کن که پیاده و بر هر مرکب لاغری و از هر گردنه دوردستی نزد تو می‌آیند».

بدین ترتیب برنامه حج و اعلام ولایت همزمان و با پشتیبانی آیات قرآن آغاز شد؛ پیامبر صلی الله علیه و آله صبح روز شنبه بیست و پنجم ماه ذی القعدة همراه کاروان هفتاد هزار نفری حجاج از مدینه خارج شدند. قافله ای که از مدینه حرکت کرده بود در طول راه تا مکه به صد و بیست هزار نفر رسید. از سوی دیگر امیرالمؤمنین علیه السلام همراه دوازده هزار نفر از اهل یمن عازم مکه شدند.

روز دوشنبه چهارم ذی الحجة کاروان عظیم حجاج همراه پیامبر صلی الله علیه و آله وارد مکه شدند. همزمان کاروان یمن نیز همراه امیرالمؤمنین علیه السلام وارد مکه شدند و خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند.