آیات قرآن از مکه تا غدیر

روز شانزدهم ذی الحجة همچنان قافله در مسیر خود به سمت غدیر در حرکت بود و وحی الهی پی در پی غدیر را پشتیبانی می‌کرد تا در منزلی توقف کردند. در آنجا جبرئیل بار دیگر نازل شد و اولین نشانه‌های حفظ الهی را طی آیه ۹۲–۹۵ سوره حجر برای پیامبر صلی الله علیه و آله آورد: فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ. عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ. فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ. إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ: «قسم به پروردگارت از همه آنان درباره آنچه انجام می‌دهند سؤال خواهیم کرد. پس آنچه به تو امر شده ابلاغ کن و از مشرکین اعراض نما. ما تو را از شر مسخره کنندگان حفظ می‌کنیم».

با نازل شدن این آیات پیامبر صلی الله علیه و آله دستور حرکت داد و سرعت کاروان را بیشتر نمود تا هر چه زودتر خود را برای اعلان ولایت به غدیر برساند. روز هفدهم ذی الحجة امیرالمؤمنین علیه السلام سه بار این دعا را تکرار کرد: اللّهمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ: خدایا، مودت و محبت مرا تا روز قیامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پایدار فرما. و پیامبر صلی الله علیه و آله آمین گفت.

پس از دعای امیرالمؤمنین علیه السلام و آمین پیامبر صلی الله علیه و آله در حضور مردم، آیه ۹۶ و ۹۷ سوره مریم در همین راستا نازل شد:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا. فَإِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا: «کسانی که ایمان آورده عمل صالح انجام می‌دهند به زودی خداوند برای آنان مودّت قرار می‌دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نمودیم تا متقین را بشارت دهی و قومی را که در خصومت شدید هستند بترسانی». نزول این آیات به معنای استجابت دعای پیامبر و امیرالمؤمنین علیهما السلام بود، که مردم از سرعت اجابت این دعا تعجب کردند.

از میان آن جمعیت عظیم که ناظر ماجرا بودند، ابوبکر و عمر به کنایه گفتند: به خدا قسم! یک پیمانه خرما در مَشکی پوسیده نزد ما محبوب تر است از آنچه محمد از پروردگارش خواسته است. چه می‌شد اگر از پروردگارش درخواست ملائکه ای می‌کرد که او را در برابر دشمنانش کمک کنند، یا گنجی که فقر او را جبران کند! به خدا قسم علی را به هر کاری دعوت می‌کند او هم می‌پذیرد!! این حرکت تخریب کننده بر قلب مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله سنگینی کرد. اینجا بود که آیه ۱۲ تا ۲۴ سوره هود نازل شد:

فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی إِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ، إِنَّما أَنْتَ نَذِیرٌ وَ اللَّه عَلی کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ: «شاید تو ترک کنی بعضی از آنچه به تو وحی شده و سینه ات را به خاطر آن به تنگ اندازی، از این جهت که بگویند: ای کاش گنجی بر او نازل شود یا ملائکه ای همراه او بیاید! تو فقط ترساننده مردم هستی، و خداوند عهده‌دار همه چیز است».

أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ، قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّه إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ: «یا می‌گویند (ولایت علی علیه السلام را به) دروغ به خدا نسبت می‌دهد! بگو: ده سوره مانند آن را - اگر چه افترا بسته شده باشد - بیاورید و هر کس را غیر از خدا می‌خواهید بخوانید اگر راست می‌گویید».

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّه وَ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ: «اگر این پیشنهاد را - درباره ولایت علی - از شما نپذیرفتند بدانید که به علم خدا نازل شده و خدایی جز او نیست، پس آیا شما - ولایت را برای علی - تسلیم می‌شوید و می‌پذیرید؟».

مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ: «هر کس که طالب زندگی دنیا و زینت آن است - یعنی ابوبکر و عمر - اعمالشان را در دنیا به آنان واگذار می‌کنیم، و در دنیا ضرر نمی‌کنند».

أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ: «آنان کسانی هستند که در آخرت جز آتش نصیبشان نیست، و آنچه در دنیا انجام داده‌اند نابود می‌شود، و آنچه انجام می‌دهند باطل است».

أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ، وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَةً؛ أُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ، وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ؛ فَلا تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ، إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یُؤْمِنُونَ: «کسی که دلیلی از پروردگارش همراه اوست - یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله - و شاهدی از جانب او پشت سرش می‌آید - یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام - و قبل از او کتاب موسی راهبر و رحمت بود - یعنی ولایت علی علیه السلام در کتاب حضرت موسی علیه السلام بود - آنان بدان ایمان می‌آورند. هر کس از احزاب که به او کافر شود آتش وعده گاه اوست، پس درباره - ولایت علی علیه السلام - بحث و جدل مکن که آن حقی از پروردگارت است ولی اکثر مردم ایمان نمی‌آورند».

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّه کَذِباً. أُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ. أَلا لَعْنَةُ اللَّه عَلَی الظَّالِمِینَ: «چه کسی ظالم‌تر است از آنکه بر خدا دروغ می‌بندد. آنان کسانی هستند که بر پروردگارشان عرضه می‌شوند و شاهدان - یعنی امامان علیهم السلام - می‌گویند اینان کسانی اند که بر پروردگار خود دروغ بستند. آگاه باشید که لعنت خدا بر ظالمین باد».

الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّه وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ: «آنان که بر سر راه خدا مانع ایجاد می‌کنند و آن را به کجی وامی‌دارند و به آخرت کافر هستند».

أُولئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّه مِنْ أَوْلِیاءَ، یُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ، ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ: «آنان در زمین عاجز کننده نیستند و جز خدا سرپرستی ندارند، و عذابشان چند برابر می‌شود. اینان قدرت شنیدن نداشتند و نمی‌دیدند».

أُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ: «آنان کسانی هستند که به ضرر خود عمل کرده‌اند، و آنچه افترا می‌بستند نیز از یادشان رفته است».

لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ: «چاره ای جز این نیست که در آخرت هم زیانکارترین خواهند بود».

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلی رَبِّهِمْ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیها خالِدُونَ: «کسانی که ایمان آورده عمل صالح انجام می‌دهند و در برابر پروردگارشان سر تعظیم فرود می‌آورند، اینان اهل بهشتند و در آن همیشگی خواهند بود».

مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمی وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَکَّرُونَ: «مثل این دو گروه مانند کور و کر در برابر بینا و شنواست. آیا اینها در مثال برابرند؟ آیا متذکر نمی‌شوید؟!».

این گونه بود که یک منزل قبل از غدیر، سیل آیات الهی جاری شد. اکنون شب هیجدهم ماه ذی الحجة رسیده بود و کاروان مسیر شبانه خود را به سوی غدیر می‌پیمود. غدیر خم نیز با برکه آبش و چشمه سار و پنج درخت کهنسالش در انتظار کاروان عظیم حجاج بود. مقصدی که از مکه تعیین شد و مردم از وعده گاهشان و برنامه ای که در انتظارشان بود به خوبی خبر داشتند.

اواخر شب هیجدهم که کاروان به درختان و برکه غدیر کاملاً نزدیک شده بود آیه ای از قرآن نازل شد که در عین اختصار همه جوانب غدیر را دربرداشت، و تابلوی درخشنده غدیر در متن قرآن شد. این آیه همه نگرانی‌ها را بر طرف کرد و خبر قطعی از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه ای را آورد. در آن لحظات حساس که پیامبر صلی الله علیه و آله به شدت در انتظار وحی بود، جبرئیل نازل شد و آیه ۶۷ سوره مائده را نازل کرد و عرضه داشت: یا رسول اللَّه، خداوند به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید:

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّه یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ، إِنَّ اللَّه لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ: «ای پیامبر ابلاغ کن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهی رسالت خدا را نرسانده‌ای و خدا تو را از شر مردم حفظ می‌کند خداوند قوم کافر را هدایت نمی‌کند».

نزول این آیه همه آن چیزی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله انتظارش را می‌کشید. نماز صبح دوشنبه هیجدهم ذی الحجة خوانده شد و کاروان به حرکت خود به سمت غدیر ادامه داد در حالی که حدود پنج ساعت دیگر از راه باقی مانده بود. پیامبر صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را فرا خواند و نزول آیه را به او این گونه خبر داد: خداوند عز و جل این آیه را نازل کرده است:

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ»، یعنی درباره ولایت تو یا علی؛ «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ، یعنی اگر آنچه درباره ولایت تو دستور داده شده‌ام انجام ندهم عمل من باطل می‌شود، و هر کس به غیر ولایت تو خدا را ملاقات کند اعمالش باطل می‌شود.

این وعده ای است که خداوند برای من وفا خواهد کرد. من جز فرموده پروردگارم - تبارک و تعالی - نمی‌گویم. آنچه می‌گویم از جانب خدای عز و جل است که درباره تو نازل کرده است. بعد از نزول آیه، بقیه مسیر با سرعت بیشتری طی شد و پیامبر صلی الله علیه و آله برای اجرای فرمان الهی عجله نشان داد. همزمان آیه ۷ سوره مائده که در مدینه قبل از سفر حج نازل شده بود تکرار شد:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّه عَلَیْکُمْ وَ مِیثاقَهُ الَّذِی واثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا: «به یاد آورید نعمت خدا را بر شما و پیمانی را که با شما محکم نمود آنگاه که گفتید: پذیرفتیم و اطاعت می‌کنیم»، و این پیمان اشاره به سَمِعْنا وَ أَطَعْنا بود که مردم قبل از حرکت به سوی مکه در مدینه درباره آیه النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ… گفتند، و اکنون نتایج آن را در غدیر با «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» می‌گرفتند.