ابن طولون دمشقی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوعبدالله (یا ابوالفضل) شمسالدین محمد بن علی بن احمد بن علی بن خمارویه بن طولون دمشقی حنفی |
| سرشناسی | محدث، فقیه، ادیب، مورخ |
| تولد | ۱۲ جمادیالاول ۸۸۰ هجری قمری / صالحیه، دمشق |
| وفات | ۹۵۳ هجری قمری / دمشق |
| نحوه درگذشت | بیماری |
| محل دفن | دمشق |
| خویشان سرشناس | از نوادگان امرای طولونی مصر |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابن عبدالهادی، نعیمی، ابن زریق، عزالدین ابن الحمراء، تقیالدین ابن قاضی عجلون، شهابالدین العسکری و... |
| شاگردان | شهابالدین احمد طیبی شافعی، علاءالدین بن عمادالدین، نجمالدین البهنسى و... |
| تحصیلات | فقه حنفی، اصول، نحو، تجوید، قرائات، حدیث |
| مذهب | حنفی |
| اطلاعات فرهنگی | |
| علت شهرت | تألیف ۷۲۸ اثر علمی |
ابن طولون، شمسالدین محمد بن علی دمشقی حنفی (۸۸۰-۹۵۳ق) محدث، فقیه، ادیب و مورخ برجسته دمشقی و از نوادگان امرای طولونی مصر بود. وی در هفت سالگی حافظ قرآن شد و پس از روی آوردن به علم حدیث که در عصر او رواج چندانی نداشت، بیش از ۷۲۸ اثر تألیف کرد که از معدود نویسندگان اسلامی است که زندگینامه خود را نوشته است. او در اواخر عمر به دلیل بیماری از پذیرش منصب افتای حنفیان دمشق خودداری کرد.
زندگی نامه[۱]
ابوعبدالله (یا ابوالفضل) شمسالدین محمد بن علی بن احمد بن علی بن خمارویه بن طولون دمشقی حنفی، معروف به ابن طولون، در ۱۲ جمادیالاول سال ۸۸۰ هجری قمری در منطقه صالحیه، واقع در دامنه کوه قاسیون در نزدیکی دمشق، چشم به جهان گشود. وی از سوی پسر ترکنژاد بود و ظاهراً از نوادگان امرای طولونی مصر به شمار میرفت.
پدرش، شیخ ابوالحسن علاءالدین علی، مردی زاهد و صوفیمنش بود و عمویش، قاضی جمالالدین یوسف، مفتی دارالعدل دمشق. محمد بن طولون تحت تربیت و مراقبت این دو و برادر ناتنی خود، خواجه برهانالدین بن قندیل، پرورش یافت.
تحصیلات
ابن طولون نوشتن را در مکتبی نزدیک منزل پدری آموخت و به حفظ قرآن پرداخت. در هفت سالگی حافظ کل قرآن شد. وی تحصیلات مقدماتی را مطابق معمول آن زمان، با حفظ کتابهای درسی زیر، طی سالهای ۸۸۷ تا ۸۹۴ق (یعنی از ۷ تا ۱۴ سالگی) گذراند:
- «المختار» در فقه حنفی
- «المنار» در اصول فقه
- «الفیة» ابن مالک و «مقدمه آجرومیه» در نحو
- «الحدود» در علم لغت
- «مقدمه جزریه» در تجوید
در سالهای ۸۹۴ تا ۹۰۱ق، تجوید و قرائتهای هفتگانه را از شیخ محییالدین اربدی مقری فراگرفت. در همین ایام، به علم حدیث که در آن زمان از رواج افتاده بود، روی آورد و عزم کرد که کار عملی خود را به حدیث منحصر گرداند؛ زیرا معتقد بود صرف عمر جز در کار قرآن و حدیث بیهوده است.
مناصب
ابن طولون در کنار اشتغالات علمی، یک یا چند سمت اداری و غیراداری را نیز عهدهدار بود. نوع سمتی که میپذیرفت، معمولاً با کارهای علمی سنخیت داشت. در سالهای واپسین عمر (از ۹۵۰ق به بعد) بیمار شد و به سبب دردمندی نتوانست پیشنهاد منصب افتای مذهب حنفی را که چند سمت علمی و اداری دیگر نیز به همراه داشت، بپذیرد. وی از معدود رجال اهل سنت است که زندگینامۀ خود را نوشته است.
اساتید
ابن طولون نزد بیشتر علمای دمشق و صالحیه درس خواند و از بیشتر آنان یک یا چند اجازه دریافت کرد. نام ۳۵ تن از اساتید او در زندگینامهاش منعکس شده است. از جمله:
- ابن عبدالهادی
- نعیمی
- ابن زریق
- عزالدین ابن الحمراء
- تقیالدین ابن قاضی عجلون
- شهابالدین العسکری
- محبالدین ابن القصیف
- شهابالدین ابن فرفور
- نجمالدین ابن مفلح
شاگردان
او شاگردان بسیاری پرورش داد که از جمله آنان:
- شیخ شهابالدین احمد طیبی شافعی
- شیخ علاءالدین بن عمادالدین
- شیخ نجمالدین البهنسى (خطیب دمشق)
- شیخ اسماعیل نابلسی
- شیخ زینالدین ابن سلطان
- شیخ شهابالدین الوفائی
وفات
ابن طولون سرانجام در سال ۹۵۳ هجری قمری در دمشق درگذشت.
آثار
وی در زندگینامۀ خود، ۷۲۸ اثر را به ترتیب حروف الفبا برشمرده است. از جمله مهمترین آنها:
- شرح الواضحة فی تجوید الفاتحة
- الطاری على زلة القاری
- التوجیه الجمیل لأسرار آیات من التنزیل
- خلاصة البیان فی أیمان القرآن
- الحاوی لطرف من التأویل على طرف من التنزیل
- السفینة الطولونیة فی الأحادیث النبویة
- القلائد الجوهریة
- التاج الثمین فی أسماء المدلسین
- التبیان المحرر فی من له اسمان و کنیتان فأکثر
- الشذرة فی الأحادیث المشتهرة
- إتحاف النبهاء بنحو الفقهاء
- تقویة الراغب فی صلاة الرغائب
- تیسیر الأعلام بمذاهب الأئمة الأعلام
- الدر المختوم فیما یتعلق بأحکام المجذوم
- یاقوتة الزمان فی تشریح الإنسان
- دفع البأس فی ترک مصاحبة الناس
- الجواهر المضیة فی طب السادة الصوفیة
- مسالك التلطف إلى علم التصوف
- تحذیر العباد من الحلول و الاتحاد
- اللؤلؤ المنظوم فی الوقوف على ما اشتغلت به من العلوم
تأليف در غدير[۲]
از جمله مؤلفین مشهور چهارده قرن كه در مورد غدیر تألیف داشته اند ابن طولون دمشقى (م ۹۵۳ ق) است.