استغفار ملائکه در غدير

استغفار فرشتگان برای مؤمنان، حقیقتی قرآنی و روایی است که نشان‌دهنده جایگاه رفیع بندگان صالح خداوند در نظام آفرینش می‌باشد. قرآن کریم در آیات متعددی از جمله سوره غافر (آیه ۷)، سوره شورا (آیه ۵) و سوره احزاب (آیه ۴۳) به صراحت از این حقیقت سخن گفته است. روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام نیز با تأکید بر استغفار فرشتگان برای شیعیان و دوستداران اهلبیت و همچنین در مواردی خاص همچون تشییع جنازه مؤمن و خواب با طهارت، ابعاد گوناگون این لطف الهی را روشن ساخته‌اند. شرط اساسی بهره‌مندی از این استغفار، ایمان حقیقی، توبه از گناهان و پیروی از راه خداوند است؛ چنان که در آیه ۷ سوره غافر بدان تصریح شده است.

استغفار ملائکه برای مومنین

قرآن کریم در سوره غافر (مؤمن) آیه ۷، به روشنی از استغفار فرشتگان برای مؤمنان خبر می‌دهد:

• الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ: آنان که عرش را حمل می‌کنند و آنها که گرداگرد آنند، پروردگارشان را همراه با سپاس تسبیح می‌گویند و به او ایمان می‌آورند و برای کسانی که ایمان آورده‌اند آمرزش می‌خواهند [و می‌گویند:] پروردگارا، رحمت و علم تو همه چیز را فراگرفته است، پس کسانی را که توبه کرده و راه تو را پیروی نموده‌اند بیامرز و آنان را از عذاب جهنم نگهدار.

علامه طباطبایی در تفسیر شریف المیزان در ذیل این آیه می‌فرماید: از سیاق آیات روشن می‌شود که استغفار حملة العرش و فرشتگان پیرامون آن، برای عموم مؤمنان است، آنگاه مؤمنان را به دو دسته تقسیم کرده‌اند: کسانی که توبه کرده و راه خدا را پیروی نموده‌اند و دیگران که مشمول این استغفار نیستند.

این آیه می‌گوید فرشتگان برای کسانی که ایمان آورده‌اند استغفار می‌کنند؛ بنا بر این شرط آن ایمان است، علاوه بر این خود فرشتگان نیز معصومند و هرگز برای کسانی که زمینه آمرزش ندارند طلب مغفرت نمی‌کنند.

علاوه بر آیه سوره غافر، در سوره شورا نیز خداوند از استغفار فرشتگان برای ساکنان زمین سخن گفته است:

• تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْ فَوْقِهِنَّ وَالْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ: نزدیک است آسمان‌ها از فرازشان از هم بشکافند، و فرشتگان، پروردگارشان را همراه با سپاس تسبیح می‌گویند و برای کسانی که در زمین هستند آمرزش می‌خواهند. آگاه باش که همانا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.

قرآن کریم در آیه ۴۳ سوره احزاب می‌فرماید:

• هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا: اوست کسی که بر شما درود و رحمت می‌فرستد و فرشتگانش (نیز) برای شما تقاضای رحمت می‌کنند تا شما را از ظلمات (جهل و گناه) به سوی نور (ایمان و تقوا) بیرون آورد؛ و او نسبت به مؤمنان همواره مهربان بوده است.

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‌فرمایند: «معنای جامع صلاة چنان که از موارد استعمال آن به دست می‌آید انعطاف (توجه و عنایت) است. از این رو گفته‌اند: صلاة از سوی خداوند به معنای رحمت، از سوی ملائکه به معنای استغفار، و از سوی مردم به معنای دعاست.» ایشان همچنین می‌افزایند که این آیه در مقام تعلیل امر به ذکر کثیر و تسبیح است و می‌فهماند اگر مؤمنان خدا را بسیار یاد کنند، خداوند نیز آنان را با رحمت خود یاد کرده و از ظلمات غفلت به نور هدایت خارج می‌سازد.

روایات درباره استغفار فرشتگان برای مؤمنان

استغفار فرشتگان برای شیعیان و دوستداران اهلبیت علیهم‌السلام

در روایات متعددی از منابع شیعی، استغفار فرشتگان برای مؤمنان راستین به ویژه شیعیان و دوستداران اهلبیت علیهم‌السلام مطرح شده است. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند:

• «حَدَّثَنِي جِبْرَئِيلُ عَنِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحِبُّ عَلِيًّا مَا لَا يُحِبُّ الْمَلَائِكَةَ وَلَا النَّبِيِّينَ وَلَا الْمُرْسَلِينَ وَمَا مِنْ تَسْبِيحَةٍ يُسَبِّحُ اللَّهَ إِلَّا وَيَخْلُقُ اللَّهُ مِنْهُ مَلَكًا يَسْتَغْفِرُ لِمُحِبِّهِ وَشِيعَتِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»: جبرئیل از سوی خدای عزوجل برایم نقل کرد که خداوند تعالی علی را چنان دوست دارد که هیچ یک از فرشتگان، پیامبران و مرسلین را چنین دوست ندارد، و هیچ تسبیحی بنده به جا نمی‌آورد مگر اینکه خداوند از آن تسبیح فرشته‌ای می‌آفریند که تا روز قیامت برای دوستدار علی و شیعیانش استغفار می‌کند.

نیز از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله روایت شده است:

• «وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ نَبِيًّا إِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَسْتَغْفِرُ لِعَلِيٍّ وَتَشْفِقُ عَلَيْهِ وَشِيعَتِهِ أَشْفَقَ مِنَ الْوَالِدَيْنِ عَلَى وَلَدِهِ»: سوگند به آن کسی که مرا به حق به پیامبری برانگیخت، همانا فرشتگان برای علی طلب آمرزش می‌کنند و بر او و شیعیانش دل‌سوزی دارند، [دل‌سوزی آنان] از دل‌سوزی پدر و مادر برای فرزندشان بیشتر است.

استغفار فرشتگان در هنگام تشییع جنازه مؤمن

امام صادق علیه‌السلام فرمودند:

• «مَنْ شَيَّعَ جَنَازَةَ مُؤْمِنٍ حَتَّى يُدْفَنَ فِي قَبْرِهِ وَكَّلَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ سَبْعِينَ مَلَكًا مِنَ الْمُشَيِّعِينَ يُشَيِّعُونَهُ وَيَسْتَغْفِرُونَ لَهُ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ إِلَى الْمَوْقِفِ»: هر کس جنازه مؤمنی را تشییع کند تا اینکه در قبرش دفن شود، خداوند متعال هفتاد فرشته از تشییع‌کنندگان را بر او می‌گمارد که او را تشییع کرده و هنگامی که از قبرش به سوی قیامت خارج می‌شود برایش استغفار می‌کنند.

استغفار فرشتگان برای کسی که با طهارت می‌خوابد

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند:

• «مَنْ بَاتَ طَاهِرًا بَاتَ فِي شِعَارِهِ مَلَكٌ، فَلَمْ يَسْتَيْقِظْ إِلَّا قَالَ الْمَلَكُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِعَبْدِكَ فُلَانٍ، فَإِنَّهُ بَاتَ طَاهِرًا»: هر کس پاک (با وضو) بخوابد، فرشته‌ای در کنارش می‌خوابد و هر گاه از خواب بیدار شود، آن فرشته می‌گوید: پروردگارا، بنده‌ات فلان را بیامرز، زیرا او با طهارت خوابید.

شرایط استغفار فرشتگان

از مجموع آیات و روایات استفاده می‌شود که استغفار فرشتگان برای مؤمنان، مشروط به تحقق ایمان حقیقی و توبه از گناهان است. در آیه ۷ سوره غافر، فرشتگان پس از طلب مغفرت برای مؤمنان، تأکید می‌کنند: فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ(پس کسانی را که توبه کرده و راه تو را پیروی نموده‌اند بیامرز). بنابراین تنها مؤمنانی که توبه نموده و راه الهی را در پیش گرفته‌اند، شایسته استغفار فرشتگان هستند.

آیت‌الله مکارم شیرازی نیز با اشاره به همین نکته می‌فرمایند: «فرشتگان هرگز برای کسانی که زمینه آمرزش ندارند طلب مغفرت نمی‌کنند، زیرا آنان معصومند و کار بیهوده انجام نمی‌دهند.»

استغفار ملائکه در عید غدیرخم

امام رضا علیه السلام فرمود:

روز غدير، روزى است كه خداوند به جبرئیل امر مى‏ كند تا تختى از كرامت خود در مقابل بیت ‏المعمور قرار دهد. سپس جبرئیل بر فراز آن قرار مى ‏گيرد و ملائکه از همه آسمان‏ ها جمع مى‏ شوند و بر پیامبر صلی الله علیه و آله ثنا مى‏ فرستند و براى شيعيان امیرالمؤمنین و ائمه ‏علیهم السلام و محبّان ايشان استغفار مى ‏كنند.