اطاعت از دستورات امامان
اطاعت از امیرالمؤمنین و امامان در خطبه غدیر برگرفته از فرازی است که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله مردم را به شنیدن فرمان امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، اطاعت از او و دوری از آنچه نهی می‌کند فراخواند. در ادامه همان فراز، پیامبر خود، علی علیه‌السلام و امامان از نسل او را صراط مستقیم و پیشوایانی معرفی می‌کند که به حق هدایت و بر پایه آن عدالت‌ورزی می‌کنند. بر این اساس، عنوان پیشین «اطاعت از دستورات امامان» از نظر محتوا درست، اما «اطاعت از امیرالمؤمنین و امامان در خطبه غدیر» دقیق‌تر و هماهنگ‌تر با متن فراز است.
متن فراز خطبه غدیر
در نقل مفصل خطبه غدیر آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَنِي وَنَهَانِي، وَقَدْ أَمَرْتُ عَلِيّاً وَنَهَيْتُهُ بِأَمْرِهِ، فَعِلْمُ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ لَدَيْهِ، فَاسْمَعُوا لِأَمْرِهِ تَسْلَمُوا، وَأَطِيعُوهُ تَهْتَدُوا، وَانْتَهُوا لِنَهْيِهِ تَرْشُدُوا، وَصِيرُوا إِلَى مُرَادِهِ، وَلَا تَتَفَرَّقْ بِكُمُ السُّبُلُ عَنْ سَبِيلِهِ.
ترجمه: ای مردم، همانا خداوند به من امر و نهی کرده و من نیز به فرمان او، علی را امر و نهی کرده‌ام؛ پس دانش امر و نهی نزد اوست. فرمان او را بشنوید تا سلامت بمانید، از او اطاعت کنید تا هدایت شوید، از آنچه نهی می‌کند بازایستید تا به رشد برسید، به سوی خواسته او حرکت کنید و مبادا راه‌های گوناگون شما را از راه او پراکنده سازند.[۱]
این فراز چهار نتیجه برای پیروی از امام بیان می‌کند: سلامت، هدایت، رشد و ماندن در راه واحد حق. در مقابل، نافرمانی از امام به پراکندگی در راه‌ها و دورشدن از مسیر الهی می‌انجامد.
زنجیره امر و نهی الهی
ساختار فراز، منشأ فرمان امام را روشن می‌کند:
- خداوند به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله امر و نهی کرده است؛
- پیامبر به فرمان خدا، امیرالمؤمنین علیه‌السلام را با امر و نهی الهی آشنا ساخته است؛
- علم امر و نهی نزد امیرالمؤمنین علیه‌السلام قرار دارد؛
- ازاین‌رو مردم مأمورند فرمان او را بشنوند و از نهی او بازایستند.
بنابراین، اطاعت از امام در این فراز اطاعت از سلیقه شخصی یا فرمانی مستقل از خدا نیست. اعتبار فرمان امام از علم صحیح او به دین، نصب الهی و پیروی کاملش از پیامبر سرچشمه می‌گیرد. امام حلال و حرام تازه‌ای در برابر شریعت نمی‌سازد؛ او حافظ، مفسر و مجری فرمان خدا و رسول است.
امر و نهی و احکام دینی
متن پیشین مقاله، احکام تکلیفی را به پنج قسم واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح تقسیم کرده بود. این تقسیم‌بندی در علم فقه مشهور است:
- واجب: عملی که انجام آن لازم و ترک عمدی آن موجب استحقاق کیفر است؛
- حرام: عملی که ترک آن لازم و انجام عمدی آن موجب استحقاق کیفر است؛
- مستحب: عملی که انجام آن مطلوب است، ولی ترک آن کیفر ندارد؛
- مکروه: عملی که ترک آن مطلوب است، ولی انجام آن کیفر ندارد؛
- مباح: عملی که از جهت حکم نخستین، انجام و ترک آن مجاز است.
بااین‌حال، همه احکام را نمی‌توان به‌سادگی از صورت ظاهری «امر» و «نهی» استخراج کرد؛ تشخیص وجوب، استحباب، حرمت یا کراهت به قرائن، ادله و قواعد اصول فقه وابسته است. مقصود اصلی فراز خطبه نیز تدریس تقسیمات فقهی نیست، بلکه بیان این حقیقت است که علی علیه‌السلام به اوامر و نواهی دین آگاه و اطاعتش راه هدایت است.
اطاعت از پیامبر و امام در قرآن
قرآن درباره فرمان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا؛ آنچه پیامبر به شما عطا کرد بگیرید و از آنچه شما را بازداشت، بازایستید.
(حشر:۷)
سیاق مستقیم آیه درباره تقسیم اموال فیء است، اما عبارت پایانی آن قاعده‌ای عام در پذیرش فرمان و نهی پیامبر را بیان می‌کند. اطاعت از امیرالمؤمنین و امامان نیز از آن جهت واجب است که آنان از سوی خدا برای ادامه هدایت پیامبر منصوب شده‌اند و فرمانشان از قرآن و سنت جدا نیست.
قرآن همچنین می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و صاحبان امر از میان خودتان را اطاعت کنید. (نساء:۵۹)
در تفسیر امامیه، «اولی‌الامر» امامان معصوم علیهم‌السلام‌اند. اطاعت بی‌قید آنان در کنار اطاعت پیامبر، با عصمت و علم معتبرشان تناسب دارد؛ زیرا خداوند مردم را به پیروی مطلق از کسی که ممکن است به گناه یا باطل فرمان دهد ملزم نمی‌کند.
مراتب دعوت پیامبر در فراز
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در این فراز از چند فعل متفاوت استفاده می‌کند که هرکدام بُعدی از پیروی را نشان می‌دهد:
شنیدن فرمان
فَاسْمَعُوا لِأَمْرِهِ تَسْلَمُوا تنها شنیدن صوت نیست؛ مقصود شنیدن همراه با پذیرش و آمادگی برای عمل است. نتیجه آن «سلامت» از گمراهی و پیامدهای نافرمانی معرفی شده است.
اطاعت برای هدایت
وَأَطِيعُوهُ تَهْتَدُوا اطاعت عملی را شرط بهره‌مندی از هدایت امام می‌داند. صرف شناخت فضیلت امام یا اظهار محبت، بدون التزام به راهنمایی او، اطاعت کامل نیست.
بازایستادن برای رشد
وَانْتَهُوا لِنَهْيِهِ تَرْشُدُوا نشان می‌دهد که رشد تنها در انجام فرمان‌ها نیست؛ ترک گناه، ظلم، بدعت و رفتارهایی که امام از آنها نهی می‌کند نیز بخشی از راه کمال است.
حرکت به سوی مراد امام
وَصِيرُوا إِلَى مُرَادِهِ از پیروان می‌خواهد مقصد و جهت حرکت خود را با مراد امام هماهنگ کنند. مراد امام معصوم، در چارچوب رضای خدا و تحقق توحید، عدالت و صلاح انسان‌هاست؛ نه منفعت شخصی.
راه واحد و پرهیز از راه‌های پراکنده
پایان فراز، اقتباسی روشن از آیه صراط مستقیم دارد:
وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ و این راه مستقیم من است؛ پس از آن پیروی کنید و از راه‌های دیگر پیروی نکنید که شما را از راه او پراکنده می‌سازند. این چیزی است که خدا شما را به آن سفارش کرده است، باشد که پرهیزگار شوید. (انعام:۱۵۳)
خطبه با تعبیر وَلَا تَتَفَرَّقْ بِكُمُ السُّبُلُ عَنْ سَبِيلِهِ، اطاعت از علی علیه‌السلام را در امتداد راه مستقیم الهی قرار می‌دهد. این ارتباط در فراز بعد آشکارتر می‌شود؛ آنجا که پیامبر خود، علی و امامان از نسل او را صراط مستقیم معرفی می‌کند. شرح تفصیلی این موضوع در مدخل «صراط مستقیم در خطبه غدیر» می‌آید و تکرار کامل آن در این صفحه ضروری نیست.
از اطاعت امیرالمؤمنین تا اطاعت امامان
خطاب مستقیم در آغاز فراز درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام است، اما بلافاصله پس از آن، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، أَنَا صِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِيمُ الَّذِي أَمَرَكُمْ بِاتِّبَاعِهِ، ثُمَّ عَلِيٌّ مِنْ بَعْدِي، ثُمَّ وُلْدِي مِنْ صُلْبِهِ، أَئِمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ.
ترجمه: ای مردم، من راه مستقیم خدایم که شما را به پیروی از آن فرمان داده است؛ سپس علی پس از من و آنگاه فرزندانم از نسل او، امامانی هستند که به حق هدایت می‌کنند و بر پایه آن عدالت می‌ورزند.[۲]
بنابراین، اطاعتی که در غدیر درباره علی علیه‌السلام اعلام شد، با پایان زندگی ظاهری آن حضرت متوقف نمی‌شود. همان منصب هدایت در امامان پس از او استمرار دارد. عنوان «اطاعت از امامان» از این پیوستگی به دست می‌آید، هرچند مخاطب مستقیم جمله نخست، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است.
امامان، هدایت‌کنندگان به حق
عبارت يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ با این آیه هماهنگ است:
وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ؛ و از میان کسانی که آفریده‌ایم، گروهی هستند که به حق هدایت می‌کنند و بر پایه آن عدالت می‌ورزند. (اعراف:۱۸۱)
شماره این آیه در متن پیشین به‌اشتباه ۱۸۶ درج شده بود. معنای مستقیم آیه وجود گروهی حق‌مدار در میان آفریدگان است. در خطبه غدیر، پیامبر این وصف را در معرفی امامان پس از خود به کار برده است. هدایت و عدالت دو معیار مهم برای فهم اطاعت‌اند: فرمان امام، انسان را به حق رهنمون می‌کند و نظام اجتماعی را بر میزان عدالت قرار می‌دهد.
اطاعت، محبت و مسئولیت
محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام ارزشمند است، اما متن خطبه از مردم تنها اظهار محبت نمی‌خواهد. افعال «بشنوید»، «اطاعت کنید»، «بازایستید» و «حرکت کنید» بر مسئولیت عملی دلالت دارند. اطاعت حقیقی چند بُعد دارد:
- شناخت معتبر سخن و سیره امام؛
- پذیرش مرجعیت دینی او؛
- عمل به واجبات و ترک محرمات؛
- هماهنگی اخلاق و رفتار اجتماعی با عدالت و کرامت؛
- پرهیز از نسبت‌دادن سخنان بی‌سند به امامان؛
- ترجیح هدایت الهی بر تعصب، منفعت و خواسته شخصی.
اطاعت از امام به معنای تعطیل‌کردن عقل نیست. تشخیص اینکه سخنی واقعاً از امام صادر شده، به بررسی سند، دلالت، سازگاری با قرآن و قواعد فهم حدیث نیاز دارد. پیروی آگاهانه با تقلید از مدعیان بی‌دلیل یا پذیرش هر نقل مشهور تفاوت دارد.
اطاعت در عصر غیبت
در عصر غیبت امام مهدی علیه‌السلام، دسترسی عمومی به فرمان مستقیم آن حضرت وجود ندارد؛ اما اصل ولایت و لزوم پیروی از هدایت امامان باقی است. این پیروی از راه قرآن، سنت معتبر پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام و احکام استنباط‌شده بر اساس روش علمی فقه تحقق می‌یابد.
هیچ فردی نمی‌تواند بدون دلیل معتبر، سلیقه شخصی خود را «دستور امام زمان» معرفی کند. ادعای ارتباط ویژه، نیابت اختصاصی یا دریافت فرمان مستقیم نیازمند حجت است و ادعاهای بی‌دلیل با امانت‌داری در نقل دین ناسازگارند. منتظر واقعی، با انجام تکلیف‌های روشن دینی، عدالت‌خواهی، رعایت حقوق مردم و آمادگی برای یاری حق، اطاعت خود را نشان می‌دهد.
هدایت به سود انسان است
اطاعت بندگان سودی به ذات بی‌نیاز خدا نمی‌رساند و نافرمانی آنان نیز از قدرت او نمی‌کاهد. قرآن می‌فرماید:
فَمَنِ اهْتَدَىٰ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا؛ پس هرکس هدایت یابد، به سود خود هدایت یافته و هرکس گمراه شود، تنها به زیان خویش گمراه شده است. (زمر:۴۱)
بنابراین، سلامت، هدایت و رشدی که در خطبه نتیجه اطاعت از امام دانسته شده، به خود انسان بازمی‌گردد. امام مردم را به بندگی خدا دعوت می‌کند و کسی که از این هدایت روی می‌گرداند، خود را از راه روشن محروم می‌سازد.
جمع‌بندی
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام را آگاه به امر و نهی الهی معرفی کرد و مردم را به شنیدن فرمان، اطاعت، پرهیز از نواهی و حرکت به سوی مراد او فراخواند. منشأ اعتبار فرمان امام، خدا و پیامبر است و امام حکمی مستقل از شریعت نمی‌سازد. فراز بعدی، همین مسیر را در امامان از نسل علی علیه‌السلام استمرار می‌دهد و آنان را هدایت‌کنندگان به حق و برپاکنندگان عدالت می‌خواند. اطاعت حقیقی نیز افزون بر محبت، به شناخت، التزام عملی، پرهیز از گناه، عدالت‌خواهی و احتیاط در نسبت‌دادن سخن به امامان نیاز دارد.
جستارهای وابسته
• هلاکت گمراهان در خطبه غدیر • صراط مستقیم در خطبه غدیر • علم امامان به اوامر و نواهی الهی • هدایتگری امامان به حق در خطبه غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
- تفسیر الصافی، ملا محسن فیض کاشانی، تحقیق حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی نقش.
- غدیر در قرآن، محمدباقر انصاری، قم، دلیل ما.