الاحتجاج (کتاب)
الاحتجاج علی أهل اللجاج که بیشتر با نام الاحتجاج شناخته میشود، اثر احمد بن علی طبرسی، محدث و متکلم شیعه در قرن ششم هجری است. این کتاب مجموعهای از مناظرات، استدلالها و احتجاجات پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم، حضرت فاطمهٔ زهرا سلاماللهعلیها، امیرالمؤمنین علی علیهالسلام و دیگر امامان شیعه با مخالفان و پیروان ادیان و مذاهب گوناگون است.
معرفی کتاب
کتاب الاحتجاج از منابع مشهور حدیثی و کلامی شیعه به شمار میرود. مؤلف در این اثر، گفتوگوها و استدلالهایی را گرد آورده است که در آنها اصول اعتقادی، توحید، نبوت، امامت، معاد، فضائل اهلبیت، غدیر و مسائل فقهی و اجتماعی بررسی شدهاند.
بخش مهمی از کتاب به احتجاجات امیرالمؤمنین علیهالسلام و امامان پس از ایشان اختصاص دارد. همچنین خطبهٔ غدیر، احتجاجهای مربوط به خلافت، خطبهٔ حضرت فاطمهٔ زهرا سلاماللهعلیها، نامهها و توقیعات امام مهدی علیهالسلام در کتاب نقل شده است.
بیشتر روایتهای کتاب بهصورت مرسل نقل شدهاند و سند کامل آنها در همهٔ موارد ذکر نشده است. بااینحال، دانشمندان شیعه از این اثر در مباحث تاریخی، اعتقادی و حدیثی استفاده کردهاند و اعتبار بسیاری از نقلهای آن را با توجه به شهرت، هماهنگی با منابع دیگر و محتوای روایت بررسی کردهاند.
نویسنده
ابومنصور احمد بن علی بن ابیطالب طبرسی فقیه، محدث و متکلم شیعه در قرن ششم هجری قمری است. دربارهٔ محل انتساب او اختلاف وجود دارد. برخی، نسبت «طبرسی» را به طبرستان و برخی دیگر آن را به تفرش مربوط دانستهاند.
طبرسی از شاگردان مهدی بن ابیحرب مرعشی و از استادان ابنشهرآشوب مازندرانی دانسته شده است. او افزون بر حدیث و کلام، در فقه نیز صاحبنظر بوده و آثارش در میان عالمان شیعه مورد توجه قرار گرفته است.
آثار نویسنده
| اثر | اثر |
|---|---|
| الاحتجاج علی أهل اللجاج | الکافی فی الفقه |
| مفاخر الطالبیة | تاریخ الأئمة |
| فضائل الزهراء سلاماللهعلیها | تاج الموالید |
انگیزهٔ نگارش
طبرسی در مقدمهٔ کتاب توضیح میدهد که برخی از شیعیان از گفتوگو و استدلال با مخالفان خودداری میکردند و تصور میکردند پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم و امامان علیهمالسلام از هرگونه مناظره نهی کردهاند.
او در پاسخ به این دیدگاه، میان جدال نادرست و گفتوگوی علمی تفاوت میگذارد. از نظر او، نهی از مجادله برای کسانی است که توانایی دفاع از حق را ندارند یا گفتوگو را به نزاع و لجاجت تبدیل میکنند. در مقابل، گفتوگوی علمی و استدلالی برای دفاع از عقاید و پاسخ به شبهات ضروری است.
محتوای کتاب
محتوای الاحتجاج را میتوان در چند محور اصلی بررسی کرد:
- احتجاجات پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم با مشرکان، یهودیان و مسیحیان؛
- اثبات توحید، نبوت و معاد؛
- احتجاجهای مربوط به امامت و خلافت؛
- خطبهٔ غدیر و استدلال پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم بر ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام؛
- احتجاجهای امیرالمؤمنین علیهالسلام با خلفا، معاویه، خوارج و مخالفان؛
- خطبهٔ حضرت فاطمهٔ زهرا سلاماللهعلیها دربارهٔ فدک و خلافت؛
- مناظرات سلمان فارسی، ابوذر و هشام بن حکم؛
- احتجاجات امام حسن، امام حسین، امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهمالسلام؛
- مناظرات امام کاظم، امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری علیهمالسلام؛
- توقیعات و نامههای امام مهدی علیهالسلام؛
- احتجاجهای شیخ مفید و سید مرتضی.
خطبهٔ غدیر در الاحتجاج
طبرسی خطبهٔ غدیر را از طریق امام محمد باقر علیهالسلام نقل کرده است. این روایت یکی از نقلهای مشهور خطبهٔ غدیر در منابع شیعه به شمار میرود و متن آن در آثار بعدی، از جمله بحار الأنوار، مورد استفاده قرار گرفته است.[۱]
سند نقل خطبه در الاحتجاج از احمد بن علی طبرسی آغاز میشود و از طریق مهدی بن ابیحرب مرعشی، ابوعلی طوسی، هارون بن موسی تلعکبری، محمد بن همام، علی سوری، محمد بن موسی همدانی، سیف بن عمیره و صالح بن عقبه، قیس بن سمعان و علقمهٔ حضرمی به امام محمد باقر علیهالسلام میرسد.[۲]
متن عربی خطبهٔ غدیر و ترجمههای فارسی آن در دورههای مختلف بر اساس روایت الاحتجاج منتشر شده و این کتاب یکی از منابع مهم نقل خطبهٔ غدیر در میان آثار شیعه است.
ترجمهها و شرحها
الاحتجاج در دورههای مختلف به فارسی ترجمه و شرح شده است. از ترجمهها و شرحهای شناختهشدهٔ آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ترجمهٔ مولی نظامالدین احمد غفاری مازندرانی در چهار جلد؛
- ترجمهٔ بهراد جعفری در دو جلد؛
- کشف الاحتجاج، ترجمهٔ ابوالحسن علی بن حسن زواری؛
- ترجمهٔ عمادالدین قاری استرآبادی؛
- کشف الاحتجاج، ترجمه و شرح ملا فتحالله کاشانی؛
- شرح الاحتجاج از میرزا ابوالحسن بحرانی؛
- شرح سید احمد بن محمد حسینی مختاری.
جایگاه کتاب
الاحتجاج از منابع مهم شیعه در مطالعهٔ تاریخ مناظرات، احتجاجات اهلبیت و دفاع کلامی از امامت است. این کتاب بهویژه در مباحث غدیر، خلافت، فضائل امیرالمؤمنین علیهالسلام، مناظرات امامان و پاسخ به شبهات اعتقادی اهمیت دارد.
فهرست مطالب
- مقدمهٔ مؤلف
- فضیلت گفتوگو و استدلال در قرآن و حدیث
- احتجاجات پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم
- احتجاج با مشرکان
- احتجاج با یهودیان
- احتجاج با مسیحیان
- احتجاج در اثبات توحید و نبوت
- احتجاج در ماجرای غدیر
- احتجاجات حضرت فاطمهٔ زهرا سلاماللهعلیها
- خطبهٔ فدک
- احتجاج دربارهٔ خلافت
- احتجاجات امیرالمؤمنین علیهالسلام
- احتجاج دربارهٔ خلافت
- احتجاج با خلفا
- احتجاج با معاویه
- احتجاج با خوارج
- خطبهٔ شقشقیه
- حدیث طیر
- احتجاج دربارهٔ توحید، قضا و قدر
- احتجاجات سلمان فارسی و ابوذر
- احتجاجات امام حسن مجتبی علیهالسلام
- احتجاجات امام حسین علیهالسلام
- احتجاجات امام سجاد علیهالسلام
- احتجاجات امام محمد باقر علیهالسلام
- احتجاجات امام جعفر صادق علیهالسلام
- احتجاجات امام موسی کاظم علیهالسلام
- احتجاجات امام رضا علیهالسلام
- احتجاجات امام محمد جواد علیهالسلام
- احتجاجات امام هادی علیهالسلام
- احتجاجات امام حسن عسکری علیهالسلام
- احتجاجات امام مهدی علیهالسلام
- توقیعات
- پاسخ به پرسشهای شیعیان
- رد ادعاهای مدعیان نیابت
- احتجاجات شیخ مفید
- احتجاجات سید مرتضی
- فهرست آیات قرآن
- فهرست احادیث و آثار
- فهرست اشعار
- فهرست اعلام
- فهرست فرقهها و ادیان
- فهرست مکانها
- فهرست منابع
کتابهای مرتبط
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی بن ابیطالب طبرسی، دو جلد.
- اسرار غدیر، محمدباقر انصاری، بخش مربوط به سند و متن خطبهٔ غدیر.
- بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، جلد ۳۷، بخش روایات غدیر.
- الاحتجاج، ترجمهها و شرحهای فارسی متعدد.
