بیزاری جستن

تبری یعنی بیزاری جستن از دشمنان خدا و اولیای الهی، به ویژه دشمنان پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و اهل بیت علیهم السلام. این آموزه در کنار «تولی» (دوستی با دوستان خدا)، به عنوان یکی از فروع دین در مذهب تشیع و نشانه‌ای از ایمان کامل شمرده می‌شود.

جایگاه در آیات و روایات

تبری در لغت به معنای دوری و بیزاری است. این واژهٔ از ریشه «بُرء» گرفته شده و با واژه‌هایی مثل «برائت» هم‌خانواده است و در لغت به‌معنای دوری‌کردن از چیزی است که مجاورت با آن ناپسند است. و در اصطلاح، به معنای دشمنی و برائت از دشمنان خداست؛ به ویژه کسانی که به اهل بیت علیهم السلام ظلم کرده و حق آنان را غصب نموده‌اند. این اصل، برگرفته از آیات متعددی از قرآن کریم است.

• خداوند در سوره ممتحنه می‌فرماید: قَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرَاهِیمَ وَالَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْکُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ. این آیه، الگوبرداری از حضرت ابراهیم علیه السلام و پیروانش را برای اعلام بیزاری از کافران و مشرکان، به عنوان یک وظیفه الهی معرفی می‌کند. همچنین در آیه ۷ سوره حمد، مَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ به کسانی تفسیر شده که ناصبی و دشمن اهل بیت هستند.

در روایات معصومان علیهم السلام، بر لزوم تبری از دشمنان اهل بیت علیهم السلام تأکید بسیار شده است. کلینی در کتاب الکافی بخشی را با عنوان «بابُ الْحُبِّ في اللَّهِ وَ الْبُغْضِ في اللَّه»، به احادیث مربوط به تَوَلّی و تبری اختصاص داده و در مجموع، شانزده حدیث ذیل آن گرد آورده است.

• پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: «مستحکم‌ترین دستاویز ایمان، دوستی و دشمنی برای خداست».
• امام صادق علیه السلام نیز در این باره می‌فرمایند: «دوستی با دوستان خدا و اطاعت از آنها و نیز بیزاری از کسانی که به آل محمد ظلم و هتک حرمت کرده‌اند واجب است».
• ایشان در جایی دیگر، شخصی را که ادعای دوستی با اهل بیت علیهم السلام دارد، اما از دشمنان آنان بیزاری نمی‌جوید، دروغگو خوانده و می‌فرمایند: «هیهات کذب من ادعی محبتنا و لم یتبرء من عدونا».
• امام رضا علیه السلام نیز کمال دین را در گرو ولایت اهل بیت و برائت از دشمنان ایشان دانسته‌اند: «کمال الدین و لایتنا و البرائه من عدونا».

وجوب تبری

در فقه و اعتقادات شیعه، «تبری» از احکام واجب دینی به شمار می‌آید. به باور شیخ صدوق، متکلم و فقیه بزرگ شیعه، وجوب اعلام برائت از ستمگران یکی از مسلمات مذهب تشیع است. همچنین حر عاملی در کتاب ارزشمند خود، وسائل الشیعه، بابی مستقل با عنوان «وجوب حب المؤمن و بغض الکافر» گشوده و با استناد به روایات متعدد، اصل وجوب تبری را اثبات کرده است.

در میان آیات قرآنی که بر وجوب تبری دلالت دارند، آیه نخست سوره ممتحنه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل این آیه تأکید می‌کند که خداوند مؤمنان را به شدت از دوستی و مدارا با دشمنان خود نهی کرده است. از سوی دیگر، سید عبدالحسین لاری در شرح خود بر مکاسب شیخ انصاری معتقد است که هم این آیه و هم روایات فراوان، به روشنی وجوب تبری را اثبات می‌کنند.

مرتضی مطهری نوشته است تبری بدین معناست که هرکس علاوه‌بر آنکه به ولایت امام علی علیه السلام معتقد است، می‌بایست حالت منفی‌ای نیز داشته باشد؛ یعنی آنچه ضد علی علیه السلام و راه اوست را نیز نفی و انکار کند. به عبارت دیگر، در اینجا ایمانِ تنها به خدا کافی نیست و می‌بایست نفی طاغوت نیز در کنار آن قرار گیرد.

مصادیق و ابعاد عملی تبری

تبری تنها به دشمنی قلبی و زبانی محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد عملی نیز دارد. در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که ایشان پیراهنی را که با لعن بر دشمنان دوخته شده بود، بر پیراهنی که با صلوات دوخته شده بود، ترجیح دادند و فرمودند: «من این پیراهن را بیشتر دوست دارم». این روایت، اهمیت و برتری عملی تبری را نشان می‌دهد. همچنین امیرالمؤمنین علی علیه السلام در حال طواف، به فردی که لعن می‌فرستاد سلام نکرد تا او را از ذکر لعن که به زبان می‌آورد، باز ندارد و فرمودند: «لعن از صلوات بر محمد و آل محمد بالاتر است».

بر اساس آیات و روایات، تبری (بیزاری) از گروه‌های زیر را واجب است:

1. مشرکان: علامه طباطبایی به آیاتی چون آیه ۳ و ۱۱۴ سوره توبه و آیه ۱۹ سوره انعام استناد کرده که در آنها اعلام برائت پیامبران از مشرکان تصریح شده است. همچنین آیات آغازین سوره توبه (۱‑۳) که به «آیات برائت» معروف است، بر بیزاری از مشرکان تأکید دارد.
2. دشمنان اهل بیت علیهم السلام : روایات متعددی بر وجوب اعلام برائت از کسانی که حق خلافت اهل بیت علیهم السلام را غصب کرده‌اند، دلالت دارند.
3. قاتلان اهل بیت علیهم السلام : شیخ صدوق در کتاب خصال از امام صادق علیه السلام نقل کرده که بیزاری از قاتلان و ستمگران نسبت به اهل بیت واجب است.
4. ظلم و دولت‌های ستمگر: تبری از هر حکومت ظالمی که بر مسلمانان و مظلومان جهان ستم روا می‌دارد، واجب است. در عصر حاضر (قرن پانزدهم هجری)، رژیم صهیونیستی مصداق بارز چنین حکومت غاصب و ستمگری شمرده می‌شود.

تبری از آداب عید غدیر

یکی از آداب غدیر، بیزاری جستن از دشمنان اهل بیت است.

• امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «... تَبَرَّأُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّنْ ظَلَمَهُمْ حَقَّهُمْ... »؛در روز غدیر از كسانى كه به اهل بیت(علیهم السلام) ستم كردند بیزارى مى‏ جویى.