بی‌نیازی خداوند از یاری در آفرینش در خطبه غدیر
بی‌نیازی خداوند از یاری در آفرینش از مفاهیم توحیدی بخش آغازین خطبه غدیر است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در فراز وَخَلَقَ ما خَلَقَ بِلا مَعُونَةٍ مِن أَحَدٍ وَلا تَکَلُّفٍ وَلا احْتِیالٍ؛ و آنچه را آفرید، بدون یاری هیچ‌کس و بدون رنج و چاره‌جویی آفرید، آفرینش خداوند را مستقل از کمک دیگران، رنج، ابزار و چاره‌اندیشی معرفی می‌کند.
این فراز بر غنای ذاتی خداوند و کمال علم و قدرت او دلالت دارد؛ زیرا نیاز به یاور هنگامی پدید می‌آید که فاعل، به‌تنهایی از شناخت راه انجام کار یا اجرای آن ناتوان باشد. درباره خداوند چنین نیازی راه ندارد؛ زیرا علم او نامحدود، قدرتش مطلق و همه موجودات در اصل وجود و توانایی خود وابسته به اویند. بر این اساس، هیچ موجودی شریک یا یاور مستقل خداوند در آفرینش نیست.[۱]
فراز خطبه غدیر
صَوَّرَ ما أَبْدَعَ عَلیٰ غَیْرِ مِثالٍ، وَخَلَقَ ما خَلَقَ بِلا مَعُونَةٍ مِن أَحَدٍ، وَلا تَکَلُّفٍ وَلا احْتِیالٍ؛ آنچه را پدید آورد، بدون الگویی پیشین صورت بخشید و آنچه را آفرید، بدون یاری هیچ‌کس و بدون تحمل رنج و چاره‌جویی آفرید.
این عبارت سه ویژگی آفرینش الهی را بیان می‌کند:
- آفرینش خداوند بر اساس الگویی برگرفته از آفریننده‌ای دیگر نیست؛
- خداوند در آفرینش از هیچ موجودی یاری نمی‌گیرد؛
- آفرینش برای خداوند با رنج، دشواری و چاره‌جویی همراه نیست.
معنای بی‌نیازی از یاری
عبارت بِلا مَعُونَةٍ مِن أَحَدٍ؛ بدون یاری هیچ‌کس، هرگونه نیاز خداوند به غیر را در آفرینش نفی می‌کند. «معونة» به معنای کمک و یاری است و «اَحَد» در این عبارت عمومیت دارد؛ بنابراین، هیچ موجودی در پدیدآوردن جهان یا فراهم‌کردن توان آفرینش، به خداوند کمک نکرده است.
این سخن به معنای انکار وجود اسباب و واسطه‌های طبیعی نیست. موجودات می‌توانند به اذن خداوند در نظام آفرینش نقش داشته باشند، اما وجود، قدرت و تأثیر آنها همگی وابسته به اوست. ازاین‌رو، هیچ سببی در برابر خداوند استقلال ندارد و تأثیر همه اسباب در طول اراده الهی است، نه در عرض آن.[۲]
مبانی بی‌نیازی خداوند
بی‌نیازی خداوند از یاری در آفرینش بر چند صفت الهی استوار است:
غنای ذاتی
خداوند غنی بالذات است و همه موجودات در اصل وجود و کمالات خود به او نیازمندند: 
یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمیدُ؛ ای مردم، شما به خدا نیازمندید و خداوند است که بی‌نیاز و ستوده است.
(فاطر:۱۵). اگر خداوند در آفرینش به موجود دیگری نیازمند بود، غنای ذاتی او نقض می‌شد؛ درحالی‌که موجودی که خود آفریده و وابسته به خداست، نمی‌تواند نیاز آفریننده خویش را برطرف کند.
علم مطلق
یاری فکری و چاره‌اندیشی هنگامی لازم است که فاعل از راه درست انجام کار آگاه نباشد. خداوند به همه موجودات، مصالح و پیامدهای افعال احاطه علمی دارد؛ ازاین‌رو، در آفرینش و تدبیر جهان به پیشنهاد، تجربه یا چاره‌اندیشی دیگری نیاز ندارد. عبارت وَلا احْتِیالٍ؛ و بدون چاره‌جویی نیز نشان می‌دهد که فعل الهی نتیجه آزمون، تجربه، یافتن راه‌حل یا عبور از مانع نیست.
قدرت مطلق
نیاز به کمک عملی، نشانه محدودبودن توانایی فاعل است؛ اما قرآن خداوند را دارای قدرت فراگیر معرفی می‌کند: إِنَّ اللَّهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ؛ همانا خداوند بر هر چیزی تواناست. (بقره:۲۰). خداوند برای تحقق اراده خود به نیرویی بیرون از ذات خویش نیاز ندارد. قرآن درباره چگونگی تحقق اراده الهی می‌فرماید: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ؛ فرمان او چنین است که هرگاه چیزی را اراده کند، تنها به آن می‌گوید: موجود باش؛ پس موجود می‌شود. (یس:۸۲).
نفی رنج و دشواری
عبارت وَلا تَکَلُّفٍ؛ و بدون رنج و دشواری، آفرینش همراه با فشار و تحمل سختی را از خداوند نفی می‌کند. سختی هنگامی معنا دارد که توان فاعل با بزرگی کار متناسب نباشد؛ اما هیچ کاری از قلمرو قدرت خداوند بیرون نیست.
دلایل بی‌نیازی خداوند از مشورت
برخی شارحان خطبه غدیر برای اثبات بی‌نیازی خداوند از مشورت و کمک در تدبیر، دلایلی ارائه کرده‌اند:
دلیل اول: نفی اختلاف در تدبیر
اگر خداوند در تدبیر خود دچار تردید می‌شد و گاهی تدبیری می‌کرد و سپس آن را تغییر می‌داد، لازم می‌آمد که در تدبیر او اختلاف و ناهماهنگی راه یابد. حال آنکه قرآن کریم می‌فرماید: لَوْ کانَ فیهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتا؛ اگر در آسمان و زمین جز خداوند، خدایان دیگری وجود داشت، قطعاً تباه می‌شدند (انبیاء:۲۲). این آیه بر یگانگی و استقلال خداوند در تدبیر دلالت دارد.
دلیل دوم: نفی خطا و لغزش
خداوند عالم مطلق است و هیچ چیزی از علم او پوشیده نیست. بنابراین، تدبیر او هرگز دچار خطا و لغزش نمی‌شود. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل آیات مربوط به علم الهی می‌فرماید: «علم خداوند به همه اشیا، حضوری و عین ذات اوست و هیچ‌گونه جهل و نسیان در او راه ندارد.»
دلیل سوم: نفی سهو و نسیان
سهو به معنای غفلت و نسیان به معنای فراموشی است. درباره خداوند محال است که دچار غفلت یا فراموشی شود؛ زیرا این امور از لوازم موجود ممکن و محدود است. امیرالمومنین علی علیه السلام در نهج البلاغه می‌فرماید: وَ لا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ؛ و به‌اندازه ذره‌ای در آسمان‌ها و زمین از او پوشیده نیست.
ارتباط با توحید افعالی
این فراز از خطبه غدیر با توحید افعالی ارتباط دارد. بر پایه توحید افعالی، منشأ مستقل آفرینش و تأثیر، خداوند است و همه فاعل‌های دیگر، قدرت و تأثیر خود را از او دریافت می‌کنند. قرآن کریم آفرینش و تدبیر را از آنِ خداوند می‌داند: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمینَ؛ آگاه باشید که آفرینش و فرمان از آنِ اوست؛ پربرکت است خداوند، پروردگار جهانیان. (اعراف:۵۴). بنابراین، موجودات ممکن است در نظام علّی جهان واسطه قرار گیرند، اما هیچ‌یک خالق یا تدبیرکننده مستقل نیستند. استقلال در آفرینش و تدبیر تنها از آنِ خداوند است.
ارتباط با فراز پیشین و پسین
این فراز با دو موضوع پیرامونی خود در خطبه ارتباط مستقیم دارد:
- در فراز پیشین، از نداشتن مشاور و شریک در تقدیر و نبود اختلاف در تدبیر الهی سخن گفته می‌شود.
- در این فراز، نیاز خداوند به یاری هر موجودی در اصل آفرینش نفی می‌شود.
- در ادامه، آفرینش موجودات بدون الگوی پیشین و بدون دشواری تبیین می‌شود.
ازاین‌رو، «مشاور نداشتن»، «یاری نگرفتن» و «آفرینش بدون الگو» سه مفهوم نزدیک، اما متمایزند: نخستین مفهوم به کمال علم، مفهوم دوم به غنا و قدرت و مفهوم سوم به ابداع و نوآفرینی خداوند اشاره دارد.
| مفهوم | دلالت اصلی | صفت مرتبط |
|---|---|---|
| نداشتن مشاور | خداوند برای تشخیص مصلحت به رأی دیگری نیاز ندارد. | علم و حکمت مطلق |
| یاری نگرفتن در آفرینش | خداوند برای تحقق فعل خود به نیروی دیگری وابسته نیست. | غنا و قدرت مطلق |
| آفرینش بدون الگو | خداوند موجودات را با تقلید از آفریننده‌ای دیگر پدید نیاورده است. | ابداع و خالقیت |
جایگاه فراز در خطبه غدیر
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خطبه غدیر را با حمد خداوند و بیان صفات او آغاز کرد. این مقدمه توحیدی نشان می‌دهد که ولایت و هدایت دینی از حاکمیت، علم و حکمت خداوند جدا نیست. برخی شارحان خطبه غدیر، بیان استقلال خداوند در آفرینش و تدبیر را زمینه‌ای برای فهم منشأ الهی ولایت دانسته‌اند. بر اساس این برداشت، خدایی که در آفرینش و تدبیر جهان به یاری و رأی دیگران نیاز ندارد، در تعیین راه هدایت بندگان نیز تابع خواست و انتخاب مخلوقات نیست. این ارتباط، برداشتی تفسیری از ترتیب و مجموعه مضامین خطبه است و نباید جزئی از ترجمه تحت‌اللفظی فراز به‌شمار آید.[۳]
پیام‌های فراز
- خداوند در آفرینش جهان به هیچ موجودی نیازمند نیست.
- علم و قدرت مطلق الهی، هرگونه نیاز به یاور و چاره‌اندیشی را نفی می‌کند.
- نقش اسباب و واسطه‌ها در جهان، وابسته به اذن و اراده خداوند است.
- هیچ موجودی در آفرینش، شریک و هم‌رتبه خداوند نیست.
- فعل الهی با رنج، آزمون، خطا یا یافتن راه‌حل همراه نمی‌شود.
- مقدمه توحیدی خطبه غدیر، ولایت را در چارچوب ربوبیت و هدایت الهی مطرح می‌کند.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- نهج البلاغة؛ گردآوری سید رضی، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.