جامعه (کتاب)

«جامعه» صحیفه‌ای از پوست به طول ۷۰ ذراع، با متن املای پیامبرصلی الله علیه وآله به خط امام علی علیه السلام، این کتاب شامل احکام حلال و حرام، نیازهای مردم تا قیامت، اخبار آینده، و اسامی شیعیان است و تنها در اختیار امامان شیعه علیهم السلام و جزو میراث نبوت می باشد، امامان علیهم السلام گاه برای اثبات احکام یا پیش‌بینی وقایع به آن استناد می‌کردند، برخی علمای اهل سنت وجود این کتاب را تأیید کرده‌اند، در اهمیت این کتاب همین بس است که از منابع علم امام و ودایع امامت محسوب می‌شود.

جامعه از ودایع امامت

«جامعه» یا «الجامعة» (کتاب علی علیه السلام در احکام شرعی) از مهم‌ترین ودایع امامت است که در منابع معتبر شیعه با تعابیر پرارجی توصیف شده است. این کتاب افزون بر جایگاه بی‌نظیرش در میان سایر کتب ودایع، نشانه‌ای روشن بر علم لدنّی امامان معصوم علیهم السلام و حقانیت مقام وصایت آنان است.

مفهوم و محتوای «جامعه»

در منابع حدیثی شیعه، کتاب «جامعه» به عنوان صحیفه‌ای معرفی شده که تمام احکام شرعی و نیازهای بشر تا روز قیامت در آن گرد آمده است. در روایتی صحیح از امام صادق علیه السلام، ضمن اشاره به جایگاه رفیع «جامعه»، فرموده‌اند:

• «وَ إِنَّ عِنْدَنَا الْجَامِعَةَ وَ مَا يُدْرِيهِمْ مَا الْجَامِعَةُ؟ قَالَ: صَحِيفَةٌ طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً بِذِرَاعِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ إِمْلَاؤُهُ مِنْ فَلَقِهِ، وَ خَطُّ عَلِيٍّ بِيمِينِهِ، فِيهَا كُلُّ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ وَ كُلُّ شَيْءٍ يَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَيْهِ حَتَّى الْأَرْشُ فِي الْخَدْشِ»: همانا جامعه نزد ماست، و چه می‌دانند جامعه چیست؟ فرمود: صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع به ذراع رسول خدا صلی الله علیه و آله که املای آن حضرت از دهان مبارکش [جاری شده] و خط علی علیه السلام به دست راست اوست؛ در آن هر حلال و حرامی و هر چیزی که مردم به آن نیاز دارند، تا مقدار دیه خراش [بر صورت]، وجود دارد.

بنابراین «جامعه» مشتمل بر تمامی آن چیزی است که بشر در طول تاریخ به آن نیاز دارد؛ از احکام کوچک و بزرگ شرعی تا مسائل اجتماعی، سیاسی و فردی؛ و این جامعیت، آن را از سایر کتب ودایع ممتاز می‌سازد.

فرق «جامعه» با سایر ودایع امامت

گرچه گاهی «جامعه» همانند «جفر» از کتب ودایع برشمرده می‌شود و گاه تعابیر متفاوتی برای آن ارائه می‌گردد، اما در نصوص دینی می‌توان تفاوت هایی میان آنها یافت. «جفر» گرچه مشتمل بر اخبار گذشته و آینده نیز هست، گاهی «جامعه» را مترادف با «کتاب علی» و مختص به احکام شرعی دانسته‌اند. در روایتی دیگر، امیرالمؤمنان علیه السلام فرمودند:

• «إِنَّ عِنْدِي الْجَفْرَ الْأَبْيَضَ. قُلْتُ: فَأَيُّ شَيْءٍ فِيهِ؟ قَالَ: زَبُورُ دَاوُدَ وَ تَوْرَاةُ مُوسَى وَ إِنْجِيلُ عِيسَى وَ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ ع وَ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ مُصْحَفُ فَاطِمَةَ...»: همانا جفر سفید نزد من است. راوی گوید: گفتم در آن چیست؟ فرمود: زبور داود و تورات موسی و انجیل عیسی و صحف ابراهیم علیهم السلام و حلال و حرام و مصحف فاطمه در آن است.

اما در هر صورت، آنچه روشن است اینکه «جامعه» به عنوان کتابی مستقل و با ویژگی‌هایی ویژه همچون طول هفتاد ذراع و خط و املای رسول الله صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام، از کهن‌ترین و ارزشمندترین آثار مکتوب در فرهنگ شیعه به شمار می‌رود.

«جامعه» همواره نزد امام معصوم علیه السلام

«جامعه» همچون دیگر ودایع امامت، همواره در اختیار امام معصوم علیه السلام بوده و هست. این کتاب سینه به سینه از امامی به امام بعد منتقل می‌شده و امروزه نیز نزد حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف محفوظ است. در توقیعی شریف از ناحیه مقدسه خطاب به اسحاق بن یعقوب آمده است:

• «وَ أَمَّا الْجَوَابُ فِي الْمَسَائِلِ الَّتِي سَأَلْتَ عَنْهَا... وَ انْتَفَعُوا بِمَا فِي أَيْدِيكُمْ مِنْ مُصَنَّفَاتِ أَصْحَابِنَا، فَإِنَّهَا إِذَا كَانَتْ قَائِمَةً عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ، فَالْعِلْمُ الْحَادِثُ فِيهَا لَا يُحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى الْجَفْرِ وَ الْجَامِعَةِ وَ سَائِرِ الْكُتُبِ الَّتِي عِنْدَنَا»: پاسخ در مسائلی که پرسیدی... و بهره‌مند شوید از آنچه در دست شما از تصنیفات یاران ماست؛ زیرا اگر آنها بر همان چیزی که هستند باشند، در این صورت، علمی که تازه در آنها پیدا می‌شود، دیگر نیازی با آن به جفر و جامعه و سایر کتاب‌هایی که نزد ماست نخواهد بود.

این عبارت به صراحت نشان می‌دهد که مجموعه‌ای از کتب ودایع که «جامعه» نیز بخشی از آن است، همچنان در اختیار امام عصر علیه السلام است و او برای پاسخ به مسائل مستحدثه نیازی مبرم به آنها دارد.

لزوم و کارکرد «جامعه» در نظام امامت

یکی از سؤالات رایج این است: با وجود علم لدنّی ائمه علیهم السلام، چرا به «جامعه» نیاز داشتند؟

در پاسخ باید گفت همانطور که در منابع اعتقادی آمده، علوم ائمه علیهم السلام ـ هرچند فطری و الهی است ـ گاه در برخی مسائل جزئی، برای مراجعه به منابع مکتوب از جنس «جامعه»، «جفر» یا «مصحف فاطمه» است. مرحوم علامه مجلسی در شرح اصول کافی دراین‌باره چنین نتیجه‌گیری کرده که حضور «جامعه» به دلیل کمال تشریع و حفظ تمام احکام الهی در کنار قرآن است.

از سوی دیگر، برخی عالمان شیعه معتقدند که «جامعه» مرجعی برای یافتن احکام شرعی بوده و جای هیچ‌گونه قیاس و اجتهاد رأیی را باقی نمی‌گذارد. از منظر آنان، «جامعه» حاوی تمام احکام الهی و ضامن بقای شریعت محمّدی صلی الله علیه و آله در طول اعصار و قرون است.

«جامعه» اثری از نور نبوی و ولایی

جمعی از اندیشمندان، وجود و حضور کتاب «جامعه» را نمادی از استمرار هدایت الهی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و اثبات جایگاه بی‌بدیل امام در جامعه اسلامی می‌دانند. به همین دلیل، در روایات متعددی که درباب «جامعه» نقل شده، جمله «ما یدریهم ما الجامعة» (چه می‌دانند جامعه چیست؟) نشان از آن دارد که درک حقیقت این کتاب اختصاص به خواص و اولیای الهی داشته و عامه مردم از کنه آن آگاه نیستند.

به باور اصحاب ائمه علیهم السلام، «جامعه» همانند نگینی گرانبها در صندوقچه امامت به‌جا مانده از رسول خدا صلی الله علیه و آله است که هیچ کس جز معصومان علیهم السلام شایستگی دستیابی به آن را ندارند.

كتاب «جامعه» در غدیر خم

پس از اتمام اعمال حج و بازگشت به مکّه از نظر ترتيب زمانى اگر چه اين آيات مربوط به وقايعى است كه در مکه قبل از حركت به سوى غدير رخ داده، اما از آنجا كه ادامه آن تا ورود به مدینه است، در اينجا قرار داده شد. خداوند رسماً دستور ابلاغ ولایت را بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل كرد. اولين مرحله جدّى از مسئله ولایت در همين روز آغاز مى‏ شود. قبل از ابلاغ ولايت على‏ عليه السلام به مردم، بايد ودایع نبوّت و امامت به على‏ عليه السلام سپرده شود.

پيامبر صلى الله عليه و آله مجلسى خصوصى با على‏ عليه السلام تشكيل مى ‏دهد كه احدى در آن راه ندارد. اين ودايع دو قسم ‏اند: ودايع معنوى و ودايع مادى. از جمله ودايع مادى كتابى به نام «جامعه» است، كه دربردارنده همه احكام الهى حتى ديه خراش است.

اولین کتاب در ثبت غدیر

چهار کتاب را باید به عنوان اولین کتاب‌هایی نام برد که غدیر را ثبت کرده‌اند. یکی از آنها و بلکه اولین کتاب «کتاب علی علیه السلام» است که نوشته امیرالمؤمنین علیه السلام از املای پیامبر صلی الله علیه و آله است، و این کتاب از ودایع امامت است که جز معصومین علیهم السلام کسی به آن راه ندارد.

شخصی به نام معروف خدمت امام باقر علیه السلام رسید و داستان غدیر را به نقل از ابوالطفیل برای حضرت نقل کرد. حضرت آن را تأیید کرد و فرمود: این مطلب را در کتاب علی علیه السلام دیده‌ایم و نزد ما صحیح است.