حدیث ثقلین در خطبه غدیر

حدیث ثقلین در خطبه غدیر به معرفی قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام به‌عنوان دو یادگار پیامبر صلی الله علیه وآله می‌پردازد. در این فراز، قرآن «ثقل اکبر» و امیرالمؤمنین علیه السلام و پاکان از فرزندان پیامبر «ثقل اصغر» معرفی شده‌اند. جدایی‌ناپذیری این دو، تمسک به آنها و نقش عترت در تبیین قرآن، از موضوعات این حدیث و شرح‌های آن است.

حدیث ثقلین در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	حدیث ثقلین؛ تمسک به کتاب خدا و عترت و نفی ضلالت
مفاهیم	ثقلین؛ ثقل اکبر؛ ثقل اصغر؛ کتاب الله؛ عترت؛ اهل‌بیت علیهم السلام
منابع و پیوندها
آیات	آل عمران: ۱۰۳؛ فصلت: ۴۲؛ احزاب: ۳۳؛ انعام: ۱۵۳؛ آل عمران: ۱۹؛ یونس: ۳۲
روایات	پیامبر صلی الله علیه وآله: «إِنَّ عَلِیّاً وَ الطَّیِّبِینَ مِنْ وُلْدِی هُمُ الثَّقَلُ الْأَصْغَرُ وَ الْقُرْآنُ الثَّقَلُ الْأَکْبَرُ»

متن و ترجمه فراز خطبه غدیر

مَعاشِرَ النّاسِ، إِنَّ عَلِیّاً وَ الطَّیِّبِینَ مِنْ وُلْدِی هُمُ الثَّقَلُ الْأَصْغَرُ وَ الْقُرْآنُ الثَّقَلُ الْأَکْبَرُ، فَکُلُّ واحِدٍ مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ وَ مُوافِقٌ لَهُ، لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ. «ای مردم! علی و پاکان از فرزندان من، ثقل اصغرند و قرآن، ثقل اکبر است. هر یک از دیگری خبر می‌دهد و با آن موافق است. آن دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند.»

معنای ثقلین

«ثقلین» به دو صورت «ثِقْلَین» و «ثَقَلَین» توضیح داده شده است: نخست، تثنیهٔ «ثِقْل» به معنای سنگینی و دوم، تثنیهٔ «ثَقَل» به معنای متاع و بار مسافر یا چیز نفیس و ارزشمند. در شرح حدیث، این دو کاربرد به ارزش قرآن و عترت و اهمیت عمل به آنها پیوند داده شده است.

بعضی گفته‌اند: اثاث و متاع مسافر است. پس اگر ثقلین – به کسر ثا- قرائت شود به معنای دو شیء سنگین است و این کنایه است از اینکه قرآن و عترت در معنا سنگین‌اند، یا عمل به دستورات کتاب و عترت بر مردم سنگین است. اما اگر ثقلین – به فتح ثاء و قاف- بخوانیم معنای حدیث این است که دو متاع نفیس برای شما مسافران الی الله می‌گذارم که در حقیقت برای سفر آخرت بهترین زاد و توشه‌اند که آن دو قرآن و عترتند.

حدیث ثقلین در منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت نقل شده و در بحث مرجعیت دینی اهل‌بیت علیهم السلام مورد استناد قرار گرفته است. بسیاری از عالمان شیعه آن را متواتر می‌دانند. نقل‌های حدیث، از نظر لفظ و جزئیات یکسان نیستند؛ همچنین تفسیر مصادیق عترت و دلالت حدیث بر امامت و عصمت، در میان شارحان تفاوت دارد. در تفسیر شیعی، سفارش به قرآن و عترت، راه حفظ امت از گمراهی و استمرار مرجعیت اهل‌بیت علیهم السلام دانسته شده است.

نقل‌های حدیث ثقلین در منابع

حدیث ثقلین با لفظ‌های مختلف در منابع حدیثی اهل‌سنت آمده است. نقل‌های زیر، نمونه‌هایی از این تفاوت‌ها هستند:

نقل صحیح مسلم

مسلم به سند خود از زید بن ارقم نقل می‌کند: قام رسول اللَّه صلی الله علیه وآله یوماً فینا خطیباً بماء یدعی خمّاً بین مکه والمدینه، فحمد اللَّه واثنی علیه ووعظ وذکّر ثمّ قال: امّا بعد، ألا یا أیّها الناس! فانّما أنا بشر یوشک ان یأتی رسول ربّی فأجیب وأنا تارک فیکم ثقلین: أوّلهما کتاب اللَّه فاستمسکوا به. فحثّ علی کتاب اللَّه ورغّب فیه ثمّ قال: واهل بیتی، اذکرکم اللَّه فی اهل بیتی، اذکرکم اللَّه فی اهل بیتی، اذکرکم اللَّه فی اهل بیتی…؛ روزی رسول خدا صلی الله علیه وآله کنار برکه آبی به نام خمّ، بین مکه و مدینه، ایستاد و برای جمعیت خطبه‌ای ایراد فرمود، در آن خطبه بعد از حمد و ثنای الهی و موعظه و تذکّر فرمود: ای مردم! همانا من بشری هستم که نزدیک است پیک الهی جان مرا گرفته و اجابت دعوت حقّ نمایم. من در میان شما دو چیز گران‌بها می‌گذارم: اوّل آنها کتاب خدا که در آن هدایت و نور است، کتاب خدا را گرفته و به آن تمسّک کنید. پیامبر صلی الله علیه وآله سفارش زیادی برای کتاب خدا فرمود و مردم را بر عمل به آن تشویق نمود. سپس فرمود: اهل‌بیتم، شما را سفارش می‌کنم در حقّ اهل‌بیتم و این جمله را سه بار تکرار نمود …

در این نقلِ مسلم، تمسک به قرآن و سه بار یادآوری درباره اهل‌بیت آمده است. عبارت «لن یفترقا» در متن همین طریق نیست و از نقل‌های دیگر حدیث شناخته می‌شود.

نقل مسند احمد

احمد بن حنبل به سند خود از زید بن ثابت نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود:

انّی تارک فیکم خلیفتین: کتاب اللَّه حبل ممدود ما بین السماء والأرض- أو مابین السماء إلی الأرض - وعترتی أهل بیتی، وانّهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض؛ همانا من در میان شما دو جانشین قرار می‌دهم: کتاب خدا، ریسمان کشیده شده ما بین آسمان و زمین و عترتم (اهل‌بیتم)، این دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند….

نقل جامع ترمذی

ترمذی به سند خود از جابر بن عبداللَّه نقل می‌کند: در حجة الوداع، روز عرفه رسول خدا صلی الله علیه وآله را دیدم که بر شتری سوار بود و خطبه می‌خواند. شنیدم که حضرت می‌فرمود: یا أیّها الناس! قد ترکت فیکم ما إن اخذتم به لن تضلّوا: کتاب اللَّه وعترتی أهل بیتی؛ ای مردم! در میان شما چیزی می‌گذارم که اگر به آن تمسک کنید، هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترتم.

نقل مستدرک حاکم

حاکم نیشابوری به سند خود از ابوالطفیل از زید بن ارقم نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه وآله بین مکه و مدینه، کنار پنج درخت فرود آمد. مردم زیر درختان را جاروب نمودند، پیامبر صلی الله علیه وآله ایستاده به ایراد خطبه پرداخت، بعد از حمد و ثنای الهی و تذکّر و وعظ و بیان خواسته الهی، فرمود: ایّها الناس! إنّی تارک فیکم امرین لن تضلّوا ان اتبعتموهما وهما کتاب اللَّه واهل بیتی. ثمّ قال: أتعلمون إنّی اولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ - ثلاث مرّات - قالوا: نعم. فقال رسول اللَّه صلی الله علیه وآله: من کنت مولاه فعلیّ مولاه؛ ای مردم! همانا من در میان شما دو چیز می‌گذارم که اگر از آن دو پیروی کنید هرگز گمراه نمی‌شوید: کتاب خدا و عترتم. سپس فرمود: آیا می‌دانید که من به مؤمنین از خود آنان سزاوارترم؟ این جمله را تکرار کرد. همگی گفتند: آری. آنگاه رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: هر که من مولای اویم این علی مولای اوست.

تکرار حدیث

ابن‌حجر می‌گوید: حدیث ثقلین طرق زیادی دارد که آن را بیش از بیست نفر از صحابه نقل کرده‌اند. در بعضی از آن طرق آمده است: پیامبر صلی الله علیه وآله در حجة الوداع، سرزمین عرفه به کتاب و عترت سفارش نمود. در برخی به غدیر خم اشاره شده است. در دسته‌ای دیگر بعد از بازگشت از طائف آمده است. و هیچ‌گونه تناقضی بین اینها نیست؛ زیرا مانعی نیست که رسول خدا صلی الله علیه وآله در مکان‌های متعددی به ثقلین سفارش کرده باشد. حتی بنابر بعضی از نقل‌ها پیامبر صلی الله علیه وآله هنگام وفاتش نیز به ثقلین: کتاب خدا و عترتش سفارش نمود…

در منابع گردآورندهٔ حدیث، پنج موقعیت برای بیان این سفارش گزارش شده است. این فهرست، جمعِ نقل‌های مختلف است و هر گزارش، سند و لفظ مستقل دارد:

1. هنگام بازگشت از طائف در سال هشتم هجرت بعد از فتح مکه.
2. روز عرفه، هنگامی که حضرت بر روی شتر قصواء خطبه می‌خواند.
3. در مسجد خیف در منی در حجة الوداع.
4. روز غدیر خم.
5. در آخرین خطبه‌ای که پیامبر صلی الله علیه وآله در روز رحلت خود ایراد فرمود.

حدیث ثقلین به‌عنوان وصیت پیامبر

در نقل‌های یادشده، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در حقّ کتاب و عترتش، در مکانها و زمانهای مختلف و حتّی در آخر عمرش سفارش نمود و این خود قرینه و شاهدی بر مفاد حدیث وصیّت پیامبر صلی الله علیه وآله بر امّتش تا روز قیامت بوده است. شاهد مطلب این که مطابق نقل برخی از اهل تسنّن، حدیث ثقلین با لفظ وصیّت نقل شده است.

ابن‌منظور افریقی می‌گوید: «وفی حدیث النبیّ صلی الله علیه وآله: اوصیکم بکتاب اللَّه وعترتی؛ در حدیث پیامبر صلی الله علیه وآله است که فرمود: شما را به کتاب خدا و عترتم وصیّت می‌کنم».

ابن‌حجر مکّی می‌گوید: «وقد جاءت الوصیه الصریحه بهم فی عده احادیث منها حدیث: (انّی تارک فیکم)؛ در تعداد زیادی از احادیث، وصیّت صریح به اهل‌بیت علیهم السلام شده است که از جمله آنها، حدیث: «انّی تارک فیکم …» است…»

دلالت‌های حدیث در شرح‌های کلامی

نکات زیر، برداشت‌های مطرح‌شده در شرح‌های حدیث و استدلال‌های کلامی شیعه‌اند؛ دلالت برخی عبارت‌ها و تطبیق آنها بر امامان، در میان شارحان یکسان نیست.

دو یادگار گران‌بها

کلمهٔ «ثقلین» تثنیه است از ماده ثَقَل، به معنای متاع و توشه سفر و هر چیز نفیسی که احتیاج به محافظت داشته باشد یا از ماده ثِقل به معنای سنگینی است. ثعلب می‌گوید: کتاب و عترت را ثقلین نامیدند؛ زیرا عمل به آن دو سنگین است و آنها را به دلیل بزرگ جلوه دادن قدر و منزلتشان ثقلین نامیدند.

ابن‌حجر مکّی می‌گوید: سمّی رسول اللَّه صلی الله علیه وآله القرآن وعترته - الأهل والنسل والرهط الأدنون - ثقلین؛ لأنّ الثقل کل شیء نفیس خطیر مصون، وهذان کذلک؛ اذ کل منهما معدن للعلوم اللدنیه والأسرار والحکم الإلهیه، ولذلک حثّ النبیّ صلی الله علیه وآله علی الاقتداء بهم والتعلّم منهم؛ رسول خدا صلی الله علیه وآله قرآن و عترت را ثقلین نامید. «ثقل» به هر چیز نفیسی گفته می‌شود و کتاب و عترت از این قبیل است؛ زیرا هر کدام از آن دو معدن علوم لدنّی و اسرار و حکمت‌های الهی‌اند، از همین رو، پیامبر صلی الله علیه وآله مردم را به پیروی از آن دو تأکید و سفارش نموده است.

در توضیحی تمثیلی، ثقل به عیاری تشبیه شده است که برای تثبیت ترازو وضع می‌شود و آن دو به این دلیل به عیار تشبیه شده که کتاب و عترت مایه استقرار حیات و زندگانی مردمند؛ یعنی با از بین رفتن آن دو استقرار و طمأنینه از حیات مردم برچیده خواهد شد. در روایات آمده است: «اگر حجت روی زمین نباشد، زمین مضطرب خواهد شد».

جامعیت کتاب و عترت

تعبیر به «ما إن تمسّکتم بهما» که به صورت مطلق آمده و به مورد خاصی تقیید نخورده، دلالت بر جامعیت و کمال علی الاطلاق کتاب و عترت دارد.

هدایت مطلق در کتاب و عترت

تعبیر به «لن تضلّوا أبداً» که اطلاق «لن تضلوا» با «ابداً» تأکید شده و دلالت بر نفی ضلالت به‌طور مطلق دارد؛ یعنی هیچ نوع ضلالت بر شما عارض نخواهد شد. و در مقابل ضلالت، هدایت است که با اقتدا به آنها به انواع هدایت نایل خواهید شد؛ چه هدایت به نحو ارائه راه و چه هدایت به نحو رساندن به مقصد با دستگیری.

همراهی تا حوض

تعبیر حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْض‏ پیوند قرآن و عترت را تا ورود بر پیامبر صلی الله علیه وآله در کنار حوض بیان می‌کند. در شرح‌های کلامی، این پیوند به همراهی آن دو در دنیا، برزخ و قیامت تفسیر شده است.

لزوم تمسک به هر دو

تعبیر به مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أبداً و جمله فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونِّي فِيهِمَا؛ که در برخی از روایات آمده، دلالت بر لزوم تمسک به کتاب و عترت هر دو دارد، نه این که یکی را تمسک کرده و دیگری را رها سازیم. آنچه مانع از ضلالت است هر دو است نه یکی، در این برداشت، بهره‌گیری از قرآن با مراجعه به مفسّر و مبیّن آن، یعنی عترت، کامل می‌شود؛ این بیان، نفی هدایت‌گری خود قرآن نیست.

علامه مناوی می‌گوید: وفی هذا تلویح بل تصریح بأنّهما کتوأمین خلّفهما ووصّی امّته بحسن معاملتهما وایثار حقّهما علی أنفسهم والإستمساک بهما فی الدین…؛ در این حدیث - ثقلین - اشاره بلکه تصریح به این است که کتاب خدا و عترت همانند دوقلو هستند که رسول خدا صلی الله علیه وآله به عنوان هدایتگران بعد از خود معرفی کرده است و امّت خود را وصیت نموده که با آن دو به خوبی معاشرت کنند، آنان را بر خود مقدم بدارند و در دین به آن دو تمسک کنند.

شیخ محمّد امین می‌گوید: فنظرنا فاذا هو مصرّح بالتمسک بهم، وبأنّ تباعهم کتباع القرآن علی الحق الواضح؛ با تأمل در حدیث به این نتیجه رسیدیم که پیامبر صلی الله علیه وآله سفارش اکید به تمسک به اهل‌بیت علیهم السلام نموده و این که متابعت از آنان، همانند متابعت و پیروی از قرآن به حقّ واضح است.

ابن‌ملک می‌گوید: التمسک بالکتاب العمل بما فیه وهو الإئتمار بأوامر اللَّه والإنتهاء بنواهیه. ومعنی التمسک بالعتره محبّتهم والإهتداء بهداهم وسیرتهم…؛ تمسک به کتاب به معنای عمل به دستورات قرآن است؛ به این معنا که به اوامر آن عمل کرده و از چیزهایی که نهی کرده چشم پوشی کنیم. و تمسک به عترت؛ یعنی آنان را دوست بداریم و به هدایت‌هایشان توجه کنیم تا هدایت یابیم. همین مضمون نیز از حسن بن علی سقاف شافعی رسیده است.

بقای عترت تا روز قیامت

تعبیر به لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْض‏ دلالت بر بقای عترت طاهره تا روز قیامت دارد؛ زیرا در صورتی که زمان از عترت خالی باشد، لازم می‌آید بین کتاب و عترت افتراق و جدایی حاصل شود و این معنا با صریح حدیث در عدم افتراق و جدایی بین آن دو منافات دارد.

ابن‌حجر می‌گوید: وفی احادیث الحث علی التمسک بأهل البیت علیهم السلام اشاره إلی عدم انقطاع متأهل منهم للتمسک به إلی یوم القیمة، کما إنّ الکتاب العزیز کذلک؛ ولهذا کانوا اماناً لأهل الأرض…؛ در این حدیث اشاره به جدا نشدن کسانی از اهل‌بیت علیهم السلام با قرآن است که اهلیّت برای تمسّک به او تا روز قیامت داشته باشند؛ همان گونه که کتاب عزیز این چنین است. در روایات آمده است که اهل‌بیت علیهم السلام امان برای اهل زمینند…همین معنا از سمهودی شافعی نیز رسیده است.

أعلمیّت اهل‌بیت علیهم السلام

در برخی از روایات جمله لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْكُمْ آمده است که دلالت بر اعلمیّت اهل‌بیت علیهم السلام بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله دارد؛ خصوصاً این که رسول خدا صلی الله علیه وآله آنان را به کتاب خدا مقرون ساخته و در حقیقت آنان را عِدل کتاب خدا و مفسّر آن معرفی کرده است.

ابن‌حجر می‌گوید: کلّ منهما معدن العلوم اللدنیه والحکم العلیه والأحکام الشرعیه؛ هر کدام از کتاب و عترت معدن علوم لدنّی و حکمت‌های بزرگ و عالی و احکام شرعی‌اند.

تفتازانی بعد از نقل حدیث ثقلین می‌گوید: ألا تری انّه قرنهم بکتاب اللَّه تعالی فی کون التمسّک بهما منقذاً عن الضلاله، ولامعنی للتمسک بالکتاب الّا الأخذ بما فیه من العلم والهدایه، فکذا فی العتره؛ آیا نمی‌بینی که چگونه پیامبر صلی الله علیه وآله اهل‌بیت خود را با کتاب خدا همراه ساخته است؟ این نیست مگر به جهت تمسک به کتاب و عترت که انسان را از ضلالت و گمراهی نجات خواهد داد. و معنای تمسک به کتاب و عترت آن است که به علم و هدایتی که نزد آن دو است اخذ کرده و عمل نماییم.

عصمت اهل‌بیت علیهم السلام

در استدلال کلامی شیعه، حدیث ثقلین از دلایل عصمت و حجیت اقوال و افعال اهل‌بیت علیهم السلام دانسته شده است. محورهای این استدلال عبارت‌اند از:

• الف) اقتران اهل‌بیت به کتاب خدا؛ آن کتابی که به نصّ قرآن هرگز در او باطل راه نخواهد داشت. پرواضح است که صدور هر مخالفتی با قرآن - چه از روی عمد یا سهو یا غفلت - افتراق و جدایی از قرآن به حساب می‌آید، اگر چه عنوان معصیت بر آن صادق نباشد، همانند مخالفتهایی که با سهو یا غفلت و نسیان همراه باشد.
• استاد توفیق ابوعلم، نویسنده مصری می‌گوید: پیامبر صلی الله علیه وآله اهل‌بیت علیهم السلام خود را به کتاب عزیز خداوند مقرون ساخته است، کتابی که هرگز در او باطل نفوذ نخواهد کرد و هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد. واضح است که صدور هر نوع مخالفت با احکام دین افتراق و جدایی از قرآن محسوب می‌گردد، در حالی که پیامبر صلی الله علیه وآله خبر از عدم جدایی این دو داده است. از همین رو، حدیث دلالتی ظاهر و آشکار بر عصمت اهل‌بیت علیهم السلام دارد. و پیامبر صلی الله علیه وآله که این حدیث را در مواقف بسیاری ذکر کرده در پی این هدف است که امّت خود را صیانت کرده و آنان را سفارش به استقامت بر تمسک به این دو نموده، تا در امور مختلف - اعم از اعتقادات و فروع - به ضلالت و گمراهی گرفتار نشوند…
• ب) در روایت مسلم بن حجاج و دیگران آمده است که پیامبر صلی الله علیه وآله قبل از سفارش به کتاب و عترت فرمود: إنّما أنا بشر یوشک أن یأتی رسول ربّی فأجیب. این مقدمه دلالت دارد بر این که رسول خدا صلی الله علیه وآله درصدد است تا برای بعد از خود مرجعی دینی معیّن کند، که عهده‌دار وظایف او تا روز قیامت گردد. می‌دانیم که جانشین پیامبر صلی الله علیه وآله در ادایِ وظایف، همانند خود حضرت باید از عصمت برخوردار باشد.
• ج) پیامبر صلی الله علیه وآله طبق حدیث مسلم، قرآن را این گونه توصیف می‌کند: در آن هدایت و نور است و آن به مثابه ریسمانی است که هر کس به آن چنگ زند بر هدایت واقعی است و هر کس که آن را رها سازد بر ضلالت است. همین حکم برای عترتی است که مقرون به کتاب خدا و عِدل آن شده است.
• د) طبق روایت احمد بن حنبل، حضرت فرمود: لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْض‏ عبارت «لن یفترقا» همراه با قید «حتی یردا علی الحوض»، جدایی‌ناپذیری قرآن و عترت را تا ورود بر حوض بیان می‌کند؛ این استمرار از مجموع عبارت فهمیده می‌شود، نه از «لن» به‌تنهایی. و عدم افتراق کنایه از مخالفت نکردن - ولو سهوی - عترت با هیچ‌یک از تعلیمات قرآن است و این معنا تنها با عصمت اهل‌بیت علیهم السلام تناسب دارد. و اگر قرار باشد اهل‌بیت علیهم السلام خطاکار باشند، قطعاً از قرآن جدا شده‌اند؛ زیرا در قرآن هیچ گونه خطا و سهوی وجود ندارد.
• هـ) در برخی از روایات ثقلین، درباره قرآن می‌خوانیم: حبل ممدود من السماء الی الارض؛ قرآن ریسمانی کشیده شده از آسمان به سوی زمین است. آسمان محلّ نزول رحمت است. از همین رو امر شده که دست‌ها را هنگام دعا به سوی آسمان بالا بریم. قرآن مانند ریسمان و حلقه وصلی بین خدا و بندگان است، هرکس به آن تمسک کند. به‌طور حتم از سرچشمه زلال معارف الهی بهره‌مند شده است. عترت پیامبر صلی الله علیه وآله نیز این‌طور است. هر کس به آنان اقتدا کرده و از آنان اطاعت کند به منبع فیض و کمال مطلق رسیده و به سعادت دنیا و آخرت واصل شده است و این مستلزم عصمت اهل‌بیت علیهم السلام، همانند قرآن است.
• و) در روایت ترمذی از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل شده: فانظروا بم تخلّفونی فیهما؛ نظر و تأمل کنید که چگونه حقّ مرا در مورد این دو جانشین مراعات خواهید کرد. این تعبیر به تنهایی دلالت بر لزومِ اطاعت آن دو به‌طور مطلق دارد و لذا با عصمت سازگار است.
• ز) در غالب روایات آمده است: ما إن أخذتم بهما لن تضلّوا که با «لن» به کار رفته است؛ یعنی با تمسک به کتاب و عترت - که هرگز از یکدیگر جدا پذیر نیستند - هرگز گمراه نخواهید شد و این، تنها با عصمت سازگاری دارد؛ زیرا مخالفت با واقع نیز نوعی ضلالت و گمراهی است و هر که معصوم نباشد این احتمال در حقّ او صادق است. در نتیجه لازم می‌آید که تبعیّت کننده از اهل‌بیت علیهم السلام ایمن از ضلالت به‌طور مطلق نباشد، در حالی که این معنا مخالف با ظاهر بلکه نصّ و صریح حدیث ثقلین است.
• در این استدلال، تمسک به کتاب و عترت، فراتر از محبت، احسان، احترام و ادای حقوق آنان دانسته می‌شود و پیروی علمی و عملی را نیز دربرمی‌گیرد. برخی شرح‌ها، بر محبت و رعایت حقوق اهل‌بیت تأکید بیشتری دارند؛ نویسندگان شیعه این توضیح را برای بیان همهٔ دلالت‌های حدیث کافی نمی‌دانند.
• ح) در برخی از روایات ثقلین می‌خوانیم که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: فلا تقدّموهما فتهلکوا؛ بر این دو پیشی نگیرید که هلاک خواهید شد. این تعبیر نیز به نوبه خود دلالت بر عصمت کتاب و عترت دارد.

احتجاج به حدیث ثقلین

ابراهیم بن محمد جوینی، مشهور به حموینی در «فرائد السمطین» به سندش از سلیم بن قیس نقل کرده که گفت: علی علیه السلام را در مسجد رسول خدا صلی الله علیه وآله در زمان خلافت عثمان مشاهده کردم، در حالی که جماعتی با هم سخن می‌گفتند… آن گاه به مفاخره بین مهاجرین و انصار اشاره می‌کند، در حالی که حضرت علی علیه السلام ساکت بود و او و اهل‌بیتش هیچ گونه حرفی نمی‌زدند. مردم رو به حضرت کرده و عرض کردند: ای ابوالحسن! چرا سخن نمی‌گویید؟ حضرت فرمود: هر کدام از این دو قبیله فضیلت خود را ذکر کرد و به حق هم گفت. آن گاه آنان را به فضل الهی که همان رسول خدا صلی الله علیه وآله بود تقریر نمود… تا این که بعد از ذکر جمله‌ای از فضایل فراوانش که همگی به آنها اقرار می‌کردند، فرمود:

شما را به خداوند سوگند می‌دهم آیا به یاد دارید که رسول خدا صلی الله علیه وآله ایستاده خطبه‌ای خواند که بعد از آن چنین خطبه‌ای نخواند، و فرمود: ای مردم! همانا من در میان شما دو چیز گران‌بها قرار می‌دهم: کتاب خدا و عترتم اهل‌بیتم، پس به آن دو تمسک کنید که هرگز گمراه نخواهید شد؛ زیرا [خداوند] لطیف خبیر مرا خبر داده و به من عهد کرده که هرگز این دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا بر من در کنار حوض وارد شوند. عمر بن خطّاب در حالی که شبیه شخص غضبناک شده بود، گفت: ای رسول خدا! آیا تمام اهل‌بیت علیهم السلام تو مراد است؟ حضرت فرمود: خیر، ولی اوصیایم، که اول آنها برادرم و وزیرم و وارثم و خلیفه من در میان امتم و سرپرست هر مؤمنی بعد از من است. او اول آنان است. سپس فرزندم حسن علیه السلام سپس فرزندم حسین علیه السلام، سپس نه نفر از اولاد حسین علیهم السلام، یکی پس از دیگری تا بر من در کنار حوض وارد شوند. آنان گواهان خدا در روی زمین و حجت‌های خدا بر خلق و خزانه‌داران علم و معدن‌های حکمت خدایند. هر کس آنان را اطاعت کند خدا را اطاعت کرده و هر کس آنان را نافرمانی کند خدا را نافرمانی کرده است. تمام کسانی که در آن مجلس حاضر بودند، گفتند: ما گواهی می‌دهیم که رسول خدا صلی الله علیه وآله چنین فرمود.

و نیز ابن‌مغازلی به سندش از عامر بن واثله نقل کرده که گفت: «من با حضرت علی علیه السلام روز شوری در اتاق بودیم که شنیدم حضرت می‌فرمود: من بر شما به چیزی احتجاج می‌کنم که نه عربی و نه عجمی به غیر آن نمی‌تواند احتجاج نماید. آن گاه فرمود: شما را به خدا سوگند می‌دهم ای مردم! آیا در میان شما کسی هست که قبل از من خدا را به وحدانیت ستوده باشد؟ همگی گفتند: هرگز… و فرمود: شما را به خدا سوگند می‌دهم آیا می‌دانید که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: من دو چیز گران‌بها در میان شما به یادگار می‌گذارم کتاب خدا و عترتم، که اگر به آن دو تمسک کنید هرگز گمراه نخواهید شد و این دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا بر من در کنار حوض کوثر وارد شوند؟ گفتند: آری.

امام حسن علیه السلام پس از بیعت مردم با او در امر خلافت فرمود: ما حزب غالب خداییم، و ما عترت نزدیک رسول خداییم و ما اهل‌بیت پاک اوییم، و ما یکی از دو شیء گران‌بهاییم که جدّم در میان امتش به یادگار گذاشت. و ما عِدل کتاب خداییم که در آن تفصیل هر چیزی است. کتابی که هرگز از هیچ طرف باطل در آن راه ندارد. پس در مورد تفسیر قرآن بر ما اعتماد می‌شود …

از امام حسن علیه السلام هنگام صلح با معاویه نیز نقل شده است: … ما حزب پیروز خداییم و عترت پاک رسولش و اهل‌بیت پاک و مطهّر او می‌باشیم. و ما یکی از دو شیء گران‌بهاییم که رسول خدا صلی الله علیه وآله آن دو را در میان شما به ارمغان گذاشته است. پس طاعت ما واجب شده و همراه به طاعت خداست …

منابع و اعتبار حدیث ثقلین

حدیث ثقلین در منابع متعدد شیعه و اهل‌سنت آمده است. فراوانی طرق آن، مبنای استدلال به تواتر حدیث در آثار حدیثی و کلامی شده است؛ اعتبار هر طریق و هر افزودهٔ لفظی، مسئله‌ای جدا از شهرت اصل حدیث است. برخی منابع شیعی نقل حدیث عبارت‌اند از:

• کمال الدین وتمام النعمة.
• معانی الاخبار.
• عیون اخبار الرضا علیه السلام.
• کتاب سلیم بن قیس.
• إعلام الوری بأعلام الهدی.
• الغیبة.
• الاحتجاج.

حدیث ثقلین با این بیان در خطبهٔ غدیر یا در بیانهای دیگر و در جاهای دیگر به لسان رسول خدا صلی الله علیه وآله به گونه‌ای تفسیر این آیه شریفه می‌باشد: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا در این تفسیر، «حبل‌الله» بر قرآن و عترت تطبیق شده است که مصونیت هر دو ثقل به گفتار الهی تضمین شده است در مورد «کتاب الله» خداوند می‌فرماید: لا یَأْتیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ؛ هیچ گونه باطلی، نه از پیش او و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی‌آید.

در مورد عترت پیامبر صلی الله علیه وآله خداوند می‌فرماید: إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیرا؛ خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل‌بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.

ایجاد اختلاف و گمراهی و هلاکت توسط مردم یعنی دوری از صراط مستقیم الهی و چنگ نزدن به «حبل الله» است؛ لذا در روایات مختلف و احادیث مشهور نسبت به عدم تفرقه، عدم اختلاف و هلاکت هشدار داده شده است پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرمایند: ترکتم علی المحجه البیضاء آلتی لیلها کنهارها …؛ من شما را بر راه روشنی رها کردم که شبش همانند روز روشن است، پس راه واضح است به حدی که سیر کننده در آن گمراه نمی‌گردد.

از دیگر احادیثی که سفارش به عدم گمراهی، عدم تفرقه، و عدم اختلاف توصیه شده است به ترتیب حدیث ثقلین، حدیث امان، حدیث سفینه، و حدیث قرطاس (یوم الخمیس) می‌باشد که در ذیل متن آن آورده می‌شود:

حدیث ثقلین

اِنّی تارِک فِیکُمُ الثَّقَلَیْن کِتابَ اللهِ وَ عِتْرَتی ما اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما لَنْ تَضِلُّوا بَعدی ابداً؛ همانا در میان شما دو شیء گران‌بها می‌گذارم؛ یکی کتاب خدا و دیگری عترتم که اگر به آن دو تمسک کنید هرگز بعد از من گمراه نمی‌شوید.

حدیث امان

النُّجُومُ أمَانٌ لِأهْلِالسَّمَاءِ وَأهْلِ بیتی أمَانٌ لأمتی مِنَ الِاخْتِلَافِ فاذا خالفتها قبیله مِنَ الْعَرَبِ اخْتَلَفُوا فَصَارُوا حِزْبَ ابلیس؛ ستارگان، مأمن برای اهل آسمان‌اند و اهل‌بیتم نیز مأمن برای امّتم از اختلاف؛ هرگاه با آنان گروهی از عرب مخالفت نمایند بینشان اختلاف افتاده و جزء حزب شیطان می‌شوند.

حدیث سفینه

مَثَلُ أَهْلِ بیتی کسفینه نُوحٍ مَنْ رکبها نجی وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا هلک؛ مثل اهل‌بیتم همانند کشتی نوح است؛ که هرکس بر آن سوار شود نجات یافته و هرکس از آن تخلّف کند هلاک شود.

بیشتر بخوانید: حدیث سفینه

حدیث یوم الخمیس (قرطاس)

در گزارش واقعهٔ قرطاس، پیامبر صلی الله علیه وآله درخواست نوشت‌افزار کرد تا نوشته‌ای فراهم کند که مسلمانان پس از آن گمراه نشوند. در تفسیر شیعی، این درخواست با سفارش به قرآن و عترت و مسئلهٔ وصایت پیوند داده می‌شود؛ محتوای نوشتهٔ انجام‌نشده در متن روایت بخاری و مسلم تصریح نشده است. عبارت «گمراه نشدن» زمینهٔ این مقایسه است، اما همهٔ احادیث امان و سفینه، عین این لفظ را ندارند.

در نقل‌های این واقعه، درخواست پیامبر با تعابیری مانند ايتُونِي بِدَوَاةٍ وَ قِرْطَاسٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَاباً لَا تَضِلُّوا بَعْدِي آمده است؛ یعنی نوشت‌افزار بیاورید تا نوشته‌ای برای شما فراهم کنم که پس از من گمراه نشوید. بخاری از عمر نقل می‌کند: إِنَّ النَّبِيَّ قَدْ غَلَبَ عَلَيْهِ الْوَجَعُ وَعِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ، حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ؛ بیماری بر پیامبر غلبه کرده و قرآن نزد شماست؛ کتاب خدا ما را بس است.

در برخی طرق مسلم، لفظ «هجر» از حاضران، بدون تعیین نام گوینده، نقل شده است؛ ازاین‌رو، عبارت مرکب دَعَوُا الرَّجُلُ فَإِنَّهُ يَهْجُرُ حَسْبُنَا كِتابَ اللَّهِ را نباید عین لفظ روایت بخاری یا سخن مشخص عمر در آن روایت معرفی کرد.

پس از اختلاف حاضران، پیامبر صلی الله علیه وآله آنان را به برخاستن فرمان داد. در نقل مورد شرح، این جمله آمده است: قُومُوا عَنِّي لَا يَنْبَغِي عِنْدِي التَّنَازُعِ؛ از نزد من برخیزید؛ نزاع در حضور من شایسته نیست. ابن‌عباس جلوگیری از نوشتن آن نوشته، بر اثر اختلاف و هیاهو، را مصیبتی بزرگ می‌دانست.

دیدگاه محمد تیجانی سماوی

محمد تیجانی سماوی در «فاسألوا اهل الذکر»، عمل به حدیث ثقلین را راه وحدت مسلمانان معرفی می‌کند و می‌پرسد: اگر این حدیث نزد شیعه و سنی بلکه تمام مسلمانان با اختلاف در مذهبشان، صحیح است، پس چرا برخی از مسلمانان به آن عمل نمی‌کنند؟ و اگر تمام مسلمانان به این حدیث عمل کرده بودند می‌توانست وحدت اسلامی قوی بین آنها ایجاد گردد به حدّی که بادها نتواند آنها را به حرکت درآورده و طوفانها آن را از جا برکند و کسی معترض آن نشده و دشمنان اسلام آن را سست نگردانند. او معتقد است این راه، راه نجات مسلمانان است و دیگر راه‌ها را در برابر آن کافی نمی‌داند و کسی که در قرآن و سنّت نبوی تتبع کرده و بر تاریخ مطّلع بوده و در آن با عقلش تدبّر کرده، به نظر او، این دیدگاه را خواهد پذیرفت.

و نیز می‌گوید: این وحدت به‌طور حتم خواهد آمد، بخواهند یا نخواهند؛ زیرا خداوند سبحان برای آن پیشوایی از ذریّه مصطفی قرار داده که زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد همان گونه که از ظلم و جور پر شده باشد و این امام همانا از عترت طاهره است.

پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند: ان تمسکتم بهما تمسک به قرآن و عترت نتیجه می‌دهد و آن لن تضلوا بعدی ابداً یعنی هدایت در مقابل ضلالت فقط ما یک راه برای عدم گمراهی و هدایت داریم تمسک به اهل‌بیت علیهم السلام و قرآن. تمسک به صراط مستقیم الهی که همان پیامبر صلی الله علیه وآله و اهل‌بیت آن حضرت می‌باشند تنها راه می‌باشد همانگونه که قرآن می‌فرمایند: وَ أنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِو [بدانید] این است راه راست من؛ پس، از آن پیروی کنید. و از راه‌ها[ی دیگر] که شما را از راه وی پراکنده می‌سازد پیروی مکنید. ما صراط‌های مستقیم یا ادیان از طرف خداوند نداریم فقط یک صراط مستقیم می‌باشد و فقط یک دین داریم آن هم اسلام است: إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ

برداشت کلامی درباره کثرت‌گرایی دینی

در این شرح، کثرت‌گرایی دینی با این تعریف نقد می‌شود: حقیقت، نجات و رستگاری به یک دین یا مذهب منحصر نیست و آیین‌های مختلف، جلوه‌هایی از حقیقت‌اند که پیروان آنها به هدایت و نجات دست می‌یابند. نویسنده این برداشت را با تفسیر خود از آیات مورد استناد و حدیث ثقلین ناسازگار می‌داند. استدلال او بر یگانگی صراط مستقیم، اسلام به‌عنوان دین الهی و پیوند هدایت با ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و اوصیای ایشان استوار است. در این دیدگاه، با آمدن اسلام، شریعت‌های پیشین نسخ شده‌اند و پذیرش ولایت از شرایط هدایت و نجات است. این بحث، نتیجه‌گیری کلامی از مجموعهٔ آیات و روایات است و همهٔ صورت‌های نظریهٔ کثرت‌گرایی دینی را بررسی نمی‌کند.

خداوند در قرآن می‌فرماید: فَذلِکُمُ اللهُ رَبُّکُمُ الْحَقُّ فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّی تُصْرَفُوناین است خدا، پروردگار حقیقی شما، بنابراین بعد از حق چیزی جز گمراهی وجود دارد؟ پس چگونه شما را از حق بازمی‌گردانند؟

در ادامهٔ این نقد، نویسنده، حق دانستن همهٔ راه‌ها و صرفاً برتر دانستن راه اهل‌بیت علیهم السلام را نیز با برداشت خود از آیهٔ ۳۲ سورهٔ یونس ناسازگار می‌داند. برای تکمیل این استدلال، دو روایت درباره عمل مطابق دستور و لزوم ولایت نقل شده است: در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که شخصی شصت یا هفتاد سال نماز می‌خواند، اما نماز او به سبب شستن عضوی که مأمور به مسح آن بوده است، پذیرفته نمی‌شود. راوی پرسید: چگونه چنین است؟ امام پاسخ داد: زیرا آنچه را خدا به مسح آن فرمان داده است، می‌شوید. در این روایت، بردن شخص به جهنم تصریح نشده است.

در روایتی دیگر، عبادت طولانی، انفاق، حج و کشته شدن مظلومانه، بدون ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام، برای ورود به بهشت کافی دانسته نشده است.

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: یا عَلِیُّ! لَوْ أَنَّ عَبْداً عَبَدَ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ مِثْلَ ما قامَ نُوحٌ فِی قَوْمِهِ، وَ کانَ لَهُ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبآ فَأَنْفَقَهُ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ مُدَّ فِی عُمْرِهِ حَتّی حَجَّ أَلْفَ عامٍ عَلی قَدَمَیْهِ، ثُمَّ قُتِلَ بَیْنَ الصَّفا وَ الْمَرْوَةِ مَظْلُوماً، ثُمَّ لَمْ یُوالِکَ یا عَلِیُّ، لَمْ یَشَمَّ رائِحَةَ الْجَنَّةِ وَ لَمْ یَدْخُلها؛ ای علی! اگر بنده‌ای خدای را به اندازه‌ای که نوح میان قوم خود مردم را به سوی خدا دعوت می‌کرد، عبادت کند و به اندازه کوه احد طلا داشته باشد و آن را در راه خدا انفاق کند وآن قدر عمر او طولانی شود که هزار حج به جای آورد و بین صفا و مروه کشته شود، اما به ولایت تو ای علی معتقد نباشد، بوی بهشت به مشام او نخواهد رسید.نویسنده، این دو روایت را در تکمیل استدلال خود بر لزوم پیروی از اهل‌بیت علیهم السلام به کار می‌گیرد.

ثقل اکبر و ثقل اصغر

در شرح این فراز، دو توضیح برای تعبیر قرآن به «ثقل اکبر» و عترت به «ثقل اصغر» مطرح شده است: نخست، اینکه عترت، مفسّر و مبیّن کتاب است و وظیفهٔ امام پس از پیامبر صلی الله علیه وآله، حفظ و تبیین معارف آن است. در این توضیح، دشواری فهم کتاب و عمل به دستورهای آن نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. دوم، اینکه قرآن کلام خداست و از این جهت جایگاهی متمایز دارد. این توضیح‌ها، برداشت تفسیری‌اند و خودِ فراز علت نام‌گذاری را تصریح نمی‌کند.

در ادامه، جدایی‌ناپذیری قرآن و عترت با عبارت لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ و لزوم تمسک به هر دو با عبارت ما إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أَبَداً توضیح داده می‌شود. بر این مبنا، نویسنده، کنار گذاشتن عترت در فهم و عمل به کتاب را زمینهٔ گمراهی می‌داند و دیدگاه حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّه‏ را نقد می‌کند؛ زیرا به نظر او، برخی معارف قرآن بدون تبیین عترت به‌درستی فهمیده نمی‌شوند. بنابراین، سفارش حدیث به تمسک به قرآن و عترت، به کفایت یکی و رها کردن دیگری تفسیر نمی‌شود.

جستارهای وابسته

 •  تدبر در قرآن و فهم آیات  •  امین خدا در زمین  •  خطبه غدیر •حدیث سفینه

منابع

• جواهر العقدین؛ علی بن عبدالله سمهودی.
• صحیح شرح العقیده الطحاویه؛ حسن بن علی سقاف.
• إعلام الوری بأعلام الهدی؛ فضل بن حسن طبرسی.
• الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی.
• الجامع (سنن ترمذی)؛ محمد بن عیسی ترمذی.
• السیدة نفیسة؛ توفیق ابوعلم.
• السیره الحلبیه؛ علی بن برهان‌الدین حلبی.
• الصواعق المحرقه؛ احمد بن محمد ابن‌حجر هیتمی.
• الغیبة؛ محمد بن ابراهیم نعمانی.
• القاموس المحیط؛ محمد بن یعقوب فیروزآبادی.
• المستدرک علی الصحیحین؛ حاکم نیشابوری.
• المطالب العالیه؛ ابن‌حجر عسقلانی.
• المناقب (خوارزمی)؛ موفق بن احمد خوارزمی.
• امام‌شناسی؛ علی‌اصغر رضوانی.
• بحارالانوار؛ محمدباقر مجلسی.
• بشارة المصطفی؛ محمد بن علی طبری.
• تذکره الخواص؛ سبط ابن‌جوزی.
• حلیة الاولیاء؛ ابونعیم اصفهانی.
• دراسات اللبیب؛ محمد امین سندی.
• شرح المقاصد؛ سعدالدین تفتازانی.
• صحیح البخاری؛ محمد بن اسماعیل بخاری.
• صحیح مسلم؛ مسلم بن حجاج نیشابوری.
• عیون اخبار الرضا علیه السلام؛ محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق).
• فاسألوا اهل الذکر؛ محمد تیجانی سماوی.
• فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد جوینی.
• فیض القدیر؛ عبدالرؤوف مناوی.
• لسان العرب؛ ابن‌منظور.
• مجمع الزوائد؛ علی بن ابوبکر هیثمی.
• مرجعیت دینی اهل بیت علیهم السلام؛ علی‌اصغر رضوانی.
• مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح؛ علی بن سلطان محمد قاری.
• مسند احمد؛ احمد بن حنبل.
• معانی الاخبار؛ محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق).
• مناقب علی بن ابی‌طالب؛ علی بن محمد ابن‌مغازلی.
• وسائل الشیعه؛ محمد بن حسن حر عاملی.
• کتاب سلیم بن قیس؛ منسوب به سلیم بن قیس هلالی.
• کمال الدین وتمام النعمة؛ محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق).
• کنز العمال؛ متقی هندی.
• ینابیع الموده؛ سلیمان قندوزی.